Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Dialektgrenser og nynorsk”. Romsdals Budstikke, 09.03.2010, s. 26.
[>pdf av denne artikkelen (kjem etter kvart)]

Dialektgrenser og nynorsk

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Hallstein Storvik skreiv eit svært interessant innlegg i RB 17.2., der han bl.a. peika på dialekt- og kulturgrenser og oppslutninga rundt nynorsk. Storvik skriv at nynorsken ikkje ser ut til å klare seg forbi den vestnorske dialektgrensa, og han synest det er merkeleg at det er så lite å finne rundt dette fenomenet i norsk språkforsking.

Eg er ikkje dialektforskar og har ikkje fullt oversyn over alt som er skrive om dei ulike dialektane på Nordvestlandet (eg forska på gammalnorsk). Men eg er sikker på at det finst ein god del offisielle (hovud-/masteroppgåver og doktoravhandlingar) og mindre offisielle drøftingar (skoleoppgåver og mindre studiar) av ulike sider ved dialektane i Møre og Romsdal. Sidan dette er eit avisinnlegg, kan eg ikkje leggje så mykje arbeid i å finne ut kva som faktisk finst av litteratur. Så eg vil her berre referere til ”standardverka” innanfor grunnopplæring i norsk dialektkunnskap, som er skrivne av Helge Sandøy (Norsk talemål, 1993; Norsk dialektkunnskap 1985).

Det er riktig, som Storvik skriv, at det går nokre viktige dialektgrenser i Møre og Romsdal, og til ein viss grad vil desse dialektgrensene nok kunne forklare korfor ein eventuelt identifiserer seg meir med vestnorsk (nynorsk) eller austnorsk (bokmål). Ein opererer gjerne med ei grovinndeling av dei norske dialektane på grunnlag av dei to største og mest markerte målmerka, som er jamvekt (også kalla kløyvd infinitiv) og såkalla tjukk l. Jamvektsmåla (dialektar med ulike infinitivsendingar: t.d. skriv(e) vs. lesa; spis(e) vs. eta) kallar vi for austnorsk, mens dialektar utan jamvekt, dvs. med den same endinga (eller manglande ending, apokope) i alle infinitivane, høyrer til vestnorsk. For det meste er det samanfall mellom dei to målmerka jamvekt og tjukk l, men ikkje alltid. Grensa for tjukk l av gammalnorsk l går t.d. på sørsida av Romsdalsfjorden, mens jamvektsmåla (trøndsk) startar nord for Fræna og Nesset. Dersom ein vil bruke jamvekt og tjukk l som hovudkriterium, kan ein altså argumentere for at nokre av dialektane i det aktuelle området er meir austnorske enn andre. Men verken jamvekt eller tjukk l spelar noka rolle når det gjeld utforminga av dei to offisielle skriftspråka våre. Kløyvd infinitiv var for så vidt mogleg å bruke i skrift, men har i praksis ikkje vore brukt noko særleg. I bokmål bruker ein som regel alltid e som infinitivsending, og i nynorsk anten a eller e; men tendensen går nok i retning av at fleire og fleire bruker e.

Kva er så eventuelt dei mest typiske kjenneteikna på nynorsk og bokmål? Det er heller ikkje så lett å svare på i eit avisinnlegg. Eg vil her nemne tre karakteristiske trekk: bruken av pronomen, uttalen av gammalnorsk hv og bruken av einstava vs. fleirstava form av presens av sterke verb. Over det meste av det norske området utvikla gammalnorsk ek seg til ulike variantar av eg (æg, æi, æ, e, i). I det austnordiske området (inkl. Austlandet) fekk ein ei såkalla ”bryting” av den urnordiske forma eka til eak, som så blei til jag og jeg i svensk og dansk og austlandsk, med uttalevariantane je, jæ, jæi. H-en i gammalnorske ord som hvítr og hvalr blei etter kvart over det meste av det norske området uttalt som k, slik at vi fekk kvit og kval, mens lyden forsvann i austnordisk, dvs. på Austlandet, først og fremst i Oslo, Akershus, Østfold og Vestfold. I mange tilfelle vil v-en kunne falle bort, slik at ein t.d. får ka istf. kva. Det siste store trekket er fordelinga av einstavings- vs. fleirstavingsformer for presens av sterke verb. Sterke verb hadde ei einstavingsform i gammalnorsk, eventuelt med –r som personending, t.d. hann bítr (han bit). I austnordisk fekk ein ein innskotsvokal mellom t og r for å gjere uttalen lettare (biter). I vestnordisk fell r-en som regel bort. Derfor skriv vi på nynorsk i dag: eg bit, skriv, les, mens vi på bokmål skriv: jeg biter, skriver, leser (desse formene kan brukast som klammerform i nynorsk). I tillegg til desse tre karakteristiske trekka kan ein eventuelt også nemne orda ikkje og mykje (uttalevariantar t.d. itj/itte, mytj(i).

Dersom du skulle lese følgjande setning på dialekt: ”eg les og skriv kvar dag” og det blir ”æ/i les/læs å skriv kvær/kvar dag”, har du nok ein dialekt som eg vil klassifisere som nærmare nynorsk enn bokmål. Men, når det er sagt, så skreiv ein jo dansk i fleire hundre år i Noreg, og dansk var eit slags overklassespråk som etter kvart påverka dei norske dialektane, spesielt i kjøpstadene. Det er òg slik at folk på landet gjerne hadde lågare status enn folk i byane, og dermed var dialektforskjellar også klasseforskjellar. Dansk var i fleire hundre år det einaste skriftspråket i Noreg, og skriftspråket har som regel ein høgare status enn talespråket. På 1800- og 1900-talet blei dansk litt etter litt fornorska og blei til bokmål, som på mange måtar framleis har ein høgare status enn talemåla i Noreg. Ein får ikkje sagt mykje meir i eit avisinnlegg. Men eg vil framleis påstå at val av bokmål vs. nynorsk har meir å gjere med haldningar (kulturforskjellar) enn med det faktiske grunnlaget i talemålet til den enkelte.