Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Språket er eit organ - frå Darwin til Chomsky”. Hamar Dagblad, 24.09.2009, s. 14. [>pdf av denne artikkelen]
(Langversjon (850 ord) av Språklæring, Darwin og Chomsky (700 ord) - Østlendingen 22.09.2009.)

Språkevna er eit organ - frå Darwin til Chomsky
________________________________________

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Vi er inne i Darwin-året, og då kan det vere litt interessant å sjå på korleis utviklingslæra har påverka synet på språk og språklæring.

Innanfor skole og læring hadde ein lenge eit syn der ein gjekk ut frå at hjernane til barna var tomme frå fødselen, og at ein berre kunne fylle dei med kunnskap etter kvart. Ein kalla dette også for ”tabula rasa” – tom tavle, og filosofien kan likne mykje på Prøysens ”blanke ark og fargestifter til”. Utifrå dette synet har alle barna dei same føresetnadene, og ein god lærar ville i teorien kunne gjere alle barn til levande kunnskapsbankar.

Dette er ei veldig fin tilnærming til læring, og den gjer seg jo godt i all form for pedagogisk tenking og likestillingspolitikk. Men dessverre er ikkje verda så enkel, og det er faktisk relativt lett å bevise, uansett kor mykje ein måtte ønskje å halde fast på den fine illusjonen om ”blanke ark”.

Likevel er det først og fremst sidan nittenfemtitalet at ein for alvor byrja å reflektere over at det måtte vere noko som var skrive på ”tavla” til barna frå før – noko som ingen vaksne hadde skrive der – noko som naturen, evolusjonen, hadde skrive der som eit slags dataprogram.

Det som Charles Darwin var for utviklingslæra, var på mange måtar Noam Chomsky for språkvitskapen. Ifølgje Jan Terje Faarlund si bok om Chomskys språkteori (2005), er Chomsky den mest siterte av alle nolevande personar, og det seier nok litt om kor viktig rolle Chomsky har spela og framleis spelar – sjølv om folk flest ikkje har høyrt om han.

Så kva var det som var så revolusjonerande med Chomsky si tilnærming til læring og språklæring spesielt? Det var faktisk ein relativt enkel og nesten banal observasjon. Dersom det var slik at hjernane til barna var tomme frå fødselen av, korleis kunne det då ha seg slik at barna ikkje berre gjentok kvart ord som foreldra ”skreiv” inn i hjernen til barna? Ein kan jo spørje seg sjølv: korfor seier ikkje barn ”dikkedikk” og diverse andre uttrykk som dei vaksne ofte bruker overfor barn. Og korfor kan alle barn som har lært å snakke, lage ei setning som t.d. ”det går ein fiolett froskemann på taket til skolebussen”, sjølv om dei garantert aldri har høyrt akkurat denne setninga før?

Chomsky registrerte at barn kunne lage setningar som dei garantert ikkje kan ha ”lært” etter input-metoden. I tillegg finst det eit anna fenomen som er verdt å leggje merke til. Etter kvart som barn lærer å snakke, byrjar dei å gjere språklege feil som dei ikkje gjorde før. Dei kan plutseleg byrje å seie ”eg ledde” eller ”eg syngte” istf. ”eg lo” eller ”eg song”, sjølv om dei bøygde orda rett tidlegare. Dette fenomenet, som ein vil kunne oppdage hos dei fleste barn i ei viss aldersgruppe, er eit teikn på at dei byrjar å analysere språket i forhold til eit system. Dei alle fleste verb i norsk er svake verb, og dei sterke verba er unntak og må lærast meir eller mindre kvart for seg. Derfor kallar vi dei ”uregelmessige” verb.

Det finst nokre få døme på barn som blei avstengde frå språklege inntrykk over lengre tid då dei var små. Sjølv om dei til slutt blei funne og integrerte i normale samanhengar, lærde dei aldri å snakke som andre barn som blei språkleg stimulerte frå dei var fødde. Som regel hadde desse barna problem med sentrale delar av språksystemet. Dette viser at det finst eit punkt i språkutviklinga der det er for seint å utvikle heile systemet. Språksystemet i hjernen blir rett og slett ikkje fullt utvikla dersom det ikkje blir stimulert nok i den kritiske perioden fram til tidleg i puberteten.  

I tråd med Darwin si tenking ser Chomsky på språkevna som eit biologisk organ som alle menneske er fødde med, og som utviklar seg etter kvart som det blir stimulert. Dersom ein batt den eine armen til ein nyfødd baby til kroppen slik at den ikkje kunne brukast, ville nok denne armen ikkje vekse og utvikle seg skikkeleg. Slik er det også med språket. Men vi kan ikkje sjå språkorganet. Språkevna er plassert i hjernen på måtar som er vanskeleg å forske på. Det er likevel mogleg å seie kva for område i hjernen som er skadde, dersom ein har bestemte typar språkfeil, t.d. afasi, dvs. tap eller delvis tap av språkevna etter hjerneslag eller andre hjerneskadar. I mange tilfelle kan ein trene opp igjen språkevna etter at den blei skadd.

Vi lever i eit kommunikasjonssamfunn, og vi blir utsett for tekst og tale frå alle moglege kantar, som aviser, bøker, film og fjernsyn, tekstmeldingar, data og Internett, og det er bra. På den måten byggjer ein opp ein allsidig språkleg kompetanse. Det gjeld å leggje til rette for at barna heilt ifrå dei er små blir stimulerte gjennom mest mogleg snakking og lesing og seinare også aktiv skriving. Vi sender ungane på fotball- og hockeytrening og alle slags fysiske aktivitetar for at kroppane deira skal vekse og utvikle seg. Men også hjernen treng trening. Øving gjer meister!