Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Den galne kuckucken”. Hamar Dagblad, 24.06.2010, s. 30. [>pdf av denne artikkelen]

Den galne kuckucken
________________________________________

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Dette er vel ei fin overskrift? Men teksten handlar verken om galne folk eller sex, sjølv om det ”sel” best i media (det var kanskje derfor du byrja å lese denne teksten?). Eg likar ord, og eg likar ordspel, og denne gongen har eg tenkt å skrive litt om galne, galande gaukar.

Gauken er ein typisk vårfugl. Sjølve namnet meiner ein er lydhermande, dvs. at fuglen rett og slett fekk namnet sitt etter lydane han lagar. Det gammalnorske ordet var ”gaukr”, der r-en er ei kasusending som seinare fall bort. Det norske namnet har altså ikkje endra seg i det heile sidan gammalnorsk. Ordforma ”gjøk” er nok påverka av dansk, men lydendringa er lett å forklare. Den gamle diftongen (tvilyden) ”au” blei gjerne monoftongert, dvs. gjort til ein enkel vokal, i austnordisk (svensk og dansk og på Austlandet), derfor fekk vi austnorske ordformer som t.d. ”grøt” og ”bløt” av ”graut” og ”blaut”. Ein g framfor høge vokalar kunne gjerne få ein j-lyd i tillegg, og derfor fekk vi ”jente” (tidl. gjente) av ”genta” og ”gjere” og ”gjøre” av ”gjera” og ”gøra”. Så ordet ”gjøk” passar også inn i det norske språkmangfaldet ved sida av ”gauk”.

Sjølv om det blir sagt at ordet ”gauk” er lydhermande, var det nok ikkje dei gamle vikingane som fann på namnet til denne fuglen. Dette skjønner ein lett når ein ser på det latinske namnet til gauken, som er ”cuculus canorus”. Den første stavinga til det latinske namnet er ”cuc”, og dersom u-en etter kvart t.d. blei lang i germansk, kunne den lett bli diftongert til ein au, og c-en (k) kunne bli svekt til ”g”. Engelsk ligg jo som regel nærmare latin enn norsk, og der er namnet ”cuckoo”, dvs. ein har halde på ei staving meir (cucu-lus). Tysk har ordet ”Kuckuck”, som tilsynelatande også ligg relativt nært det latinske ”opphavet”. Men her har ein nok teke opp igjen den første stavinga, og det lydhermande aspektet kjem dermed betre fram: ”ko (k) ko (k)”.

Men allereie før vikingtida hadde ein i det gammaltyske språkområdet namnet ”Gauch”, og det liknar jo til forveksling på ”gauk”. Den felles germanske forma meiner ein var ”gauka-”. I gammalengelsk blei den til ”geac”. Nokre engelske dialektar har framleis forma ”gowk” (men den forma kan godt vere lånt frå vikingane).  Ordet ”Kuckuck” kom inn i tysk i løpet av det 13. hundreåret, og er altså rekna for enda meir lydmålande enn ”Gauch”. Den galne gauken blei kanskje stadig meir koko.

I gammalnorsk hadde vi elles ordet ”geyja”, som er ”gøy” eller ”gjø” i moderne norsk og refererer til hundar som bjeffar. Opphavleg var tydinga til ordet ”å skjelle ut” eller ”å spotte”, og det er nok ein tydeleg samanheng mellom dette verbet og substantivet ”gauk”. I dag er det berre hundane som gøyr, mens gauken gjel (galer). Det norrøne verbet er ”gala” og betydde å gale, skrike, hyle, eventuelt berre å snakke, men også å syngje trollord (galder). Og her finn ein også sambandet til ordet ”galen”. Ein som er galen (gammalnorsk ”galinn”), er rett og slett fortrolla og dermed kanskje vill og rasande. Kallar ein naboen sin for gauk, blir han kanskje også galen. Ein skal passe seg for at det ikkje går troll i ord.