Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Nissestrekar”. Hamar Dagblad, 23.12.2010, s. 2.  [>pdf av denne artikkelen]

Nissestrekar
________________________________________

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Vi trur gjerne at nissen er noko særnorsk, og at den norske julenissen er heilt forskjellig ifrå den amerikanske Santa Claus. Eg har ikkje tenkt å skrive så mykje om kulturhistorie, men eg er jo veldig oppteken av ord, og eg er spesielt interessert i korleis orda har utvikla seg forskjellig i dei germanske språka, dvs. først og fremst i norsk, engelsk og tysk.

Når det gjeld julenissen, heiter han altså Santa Claus på engelsk, mens han berre heiter Weihnachtsmann på tysk, ”julemannen” (eller eigentleg ”heilagnattsmannen”). Ordet ”santa” er det same som ”sankt” (sanctus), som tyder ”hellig”, mens Claus er ei kortform for Nikolaus, som opphavleg var eit gresk namn med tydinga ”siger” og ”folk”. I Tyskland har St. Nikolaus sin eigen dag, 6. desember, som også er namnedagen for Nikolaus. Akkurat som julenissen kjem også St. Nikolaus med gåver til barna. Dersom det altså er den same ”julenissen” det dreier seg om her, kjem han faktisk to gonger i Tyskland. Men ”der Weihnachtsmann” heiter berre julemannen og ikkje St. Nikolaus.

Mange av dei gamle namna med fleire stavingar fekk etter kvart kortformer i dei ulike språka som lånte inn namnet. Nikolaus blei bl.a. til Nikolas/Nicolas/Nicholas, Nichlas og Necklas, og også Nikolai, Nick og Nils. Elles kunne ein òg få variantar der berre den andre delen av namnet blei igjen, t.d. Klaus/Claus, og Klas/Clas/Claes. Clas Ohlson har då kanskje det rette namnet til å vere ein julegåvebutikk.

Ifølgje Wikipedia finn ein Nikolaus som namn i Sverige for første gong i 1455. I ettertid fekk ein då alle kortformene. Akkurat som ein fekk Lars og Lasse av Laurentius, fekk ein Nils/Niels og Nisse av Nikolaus i Norden. Men namnet Nils og Nisse på gards- eller fjøsnissen, som vi likar å rekne som utgangspunktet for den nordiske julenissen, er ikkje norsk. Det er lånt frå dansk, der han heitte Niels Gårdbo. Ordet nisse var visstnok først og fremst brukt i Skåne i Sverige og på Austlandet i Noreg. Tradisjonen med julemannen/julenissen, som kom frå Tyskland via Danmark til Noreg, er jo heller ikkje så veldig gammal.

Men gards- eller fjøsnissen er sjølvsagt mykje eldre. Andre namn er ifølgje Falk & Torp si etymologiske ordbok tomte, tomtegubbe, tunkall, gardvord og tunvord. Ordet gardvord finn ein også i gammalnorsk som garðvQrðr, som sjølvsagt er den som vaktar garden. Elles hadde ein også tussar (þursar/þussar) og troll i gammalnorsk. Men nissen, han er altså eigentleg ein liten danske.  Denne nissen har gjort strekar her i landet heilt sidan det gammalnorske språket blei utsett for Svartedauden slik at danske embetsmenn kom hit og ville passe gardane og ta skattar og verdiar – som dei ikkje delte ut blant norske barn. Det var nissestrekar, det.