Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Om gudar og æser og i-omlyd”. Hamar Dagblad, 23.04.2009, s. 2. [>pdf av denne artikkelen]

Om gudar og æser og i-omlyd
________________________________________

KOMMENTAR

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk,
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Ein tidlegare student sende meg ei tekstmelding mens ho underviste ein klasse i norsk. Elevane hennar lurte på korfor det heitte ”æser”  med ”æ” når det samtidig heitte ”åsheim” med ”å”. Eg som ”språkmann” skjønte ikkje spørsmålet med det same, men så byrja eg å tenkje på korfor eit slikt spørsmål i det heile kan vere relevant å stille.

Den vanlege fleirtalsendinga i bokmål er –er, t.d. ”gutt/gutter”. I nynorsk kan fleirtalsendinga også vere –ar, t.d. ”gut/gutar”. Dei færraste tenkjer truleg noko særleg over at det også kan vere ein forskjell mellom eintalsformer og fleirtalsformer som ikkje berre involverer ei fleirtalsending, men i tillegg også vokalskifte, t.d.: ”natt/netter”, ”bok/bøker”. Dette vokalskiftet er resultatet av ein såkalla i-omlyd på eit tidlegare språksteg, dvs. norrønt og/eller urnordisk. Låge vokalar som a, o, u og å blir heva eller skove lenger fram til e, ø, y, og æ der det tidlegare hadde stått ein i i endestavinga. Vokalskifte har ein også i verbbøyinga, spesielt gjeld dette presens (notid) av sterke verb, t.d.: ”fare/fer”, ”gråte/græt”. Ein snakkar då om ”avlyd” istf. ”omlyd”, men effekten er den same.

Som vanleg språkbrukar veit ein dette. Det er ikkje mange som går rundt og funderer mykje over korfor det er slik, og ikkje mange har høyrt fagtermane ein bruker om dei ulike fenomena. Ein har berre lært å bruke formene og kan dei. I språklæringsfasen kan mange barn gjere feil, som t.d. ”ei bøk/fleire bøker” eller ”ei bok / fleire boker”. Det som skjer då, er at barna bruker eit meir regelmessig system og tilpassar den andre forma etter det dei trur må vere rett. Det er heilt vanleg å høyre barn i visse aldersgrupper gjere slike ”feil”, som i praksis eigentleg er ei form for systemtvang. Som regel vil ungane lære å bruke formene rett etter kvart, mens det i ulike dialektar kan oppstå former som blir ståande. Eg har t.d. også høyrt vaksne menneske seie ”ei mor / fleire morer” (istf. ”mødre(r)”, som er ei uregelmessig form). Elles er ”mannar” istf. ”menn” ei vanleg form i mange dialektar.

Korleis er det no med samanhengen mellom ”åsheim” og ”æser”, som barna på tredje trinn lurte på? Jo, det første ein må hugse på her, er at dei fleste tenkjer på eit høgdedrag når dei høyrer ordet ”ås”. Bøyinga for ordet ”ås” med tydinga ”høgdedrag” er ”ås/åsar”, dvs. den er heilt regelmessig. Men ordet ”ås” i ”åsheim” kjem frå den norrøne gudeverda, der gudane blei kalla ”æser” og budde i ”åsheim”, dvs. i gudeheimen. Ordet ”ås” med tydinga ”gud” er altså knytt til ein veldig spesiell kontekst som er lite brukt i moderne norsk, og som barna først må lære om.

I norrønt hadde ein to ord med grunnforma ”ås”, og dei høyrde til to ulike substantivklassar. Det eine ordet var ”áss/ásar”, dvs. ”ås/åsar” med tydinga ”høgdedrag”. Det andre ordet var ”áss/æsir”, dvs. ”ås/æser” med tydinga ”gud”. Ord som har same form, men ulik tyding, kallar ein homonym (”homo” = lik, ”nym” = namn). I norrønt var det ulik fleirtalsending på dei to variantane av ”áss”. Det er i-en i endinga til ”æsir” som er grunnen til at á skiftar til æ. Sidan den andre varianten har –ar som fleirtalsending, får ein ikkje vokalskifte der.

Så no veit vi korfor ”ås” med tydinga ”gud” blir til ”æser” i fleirtal. Men korfor heiter det ”åsheim” når alle gudane bur der og ikkje berre éin? Det har å gjere med den gamle genitivsforma av ”áss”, som var –a, dvs. ”ásaheim”, som då tyder ”æsenes heim”. Sidan det ikkje dukka opp noka i i endinga der, fekk ein heller ikkje nokon i-omlyd, dvs. ingen æ.

Vokalskifte i seg sjølv er altså ikkje noko spesielt i norsk. Det er ein arv ifrå tidlegare tider, men den lever i beste velgåande i substantiv-, verb-, adjektiv- og adverbbøyinga. Men det som gjer at elevane på tredje trinn (og for så vidt også læraren) lurte på samanhengen mellom ”åsheim” og ”æser”, er først og fremst at ”ås” ikkje er eit særleg frekvent ord i moderne norsk, sidan ein som oftast berre snakkar om gudar, og dei fleste tenkjer ikkje mykje over i-omlyd og eventuelt gamle genitivsformer heller. Vi som har studert språk derimot, synest at dette er kjempespennande. Det er berre å håpe at nokre av desse ungane på tredje trinn vil ta interessa for språk med seg vidare og stille mange relevante spørsmål også i framtida.