Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Førre gong skreiv eg at det var Asbjørnsen-jubileum i år. Det er 200 år sidan Peter Christen Asbjørnsen blei fødd, som blant anna blir hugsa for å ha samla inn norske folkeeventyr saman med Jørgen Moe. Men det er faktisk også Knudsen-jubileum i år. Ni dagar før Asbjørnsen blei fødd i Christiania i 1812, blei det fødd ein gut i Tvedestrand i Aust-Agder, som høyrer til den såkalla ”bløde kyststribe”.

Nemninga ”den bløde kyststribe” blir tilskriven forfattaren Gabriel Scott, som blir rekna som ”Sørlandets diktar” (saman med Vilhelm Krag). Den bløde kyststribe – eller den blaute kyststripa – er kjenneteikna ved at nokre konsonantar som vanlegvis er ustemde i norsk, blir uttalde som stemde. Dette gjeld p, t og k, som kan bli uttalde som b, d og g etter lang vokal, t.d. pibe, flade, kage for pipe, flate og kake. Dette er ikkje nødvendigvis så veldig spesielt. Det er jo slik danskane har snakka i lang, lang tid. Det som er litt meir spesielt, er at det skulle komme ein ”profet” frå den blaute kyststripa og faktisk fjerne desse ”blaute” konsonantane frå skriftspråket.

Knud Knudsen blir ofte kalla ”bokmålets far”. Som mange barn av lærarforeldre fekk også Knud tidleg sin porsjon av pedagogikk og interesse for læring med på vegen vidare. Allereie som 12-åring blei han sett til å undervise andre elevar i lesing, og det låg vel i korta at han sjølv blei lærar til slutt. Fødd i tida rundt 1814 då fleire og fleire stemmer etter kvart også kravde språkleg sjølvstende i Noreg, var det ikkje unaturleg at hans hovudinteresse blei morsmålsfaget.

Morsmålsfaget – i dag er vi gjerne einige om at det er norsk. Det er eventuelt dei som vil skilje mellom hovudmål og sidemål eller bokmål og nynorsk, men begge målformene blir rekna til norskfaget. I tida etter 1814 var morsmålsfaget ikkje norsk, det var dansk – og det kunne vel ikkje reknast som morsmål i Noreg?

Utfordringa til ”morsmålslæraren” Knudsen var blant anna at han skulle undervise elevane i å skrive (dansk) på ein heilt annan måte enn dei snakka (norsk). Knudsen var oppteken av at ein burde kunne skrive nærmast mogleg slik ein snakkar, dvs. at bokstavane svara til dei faktiske lydane (også kalla ortofoni).

Knudsen sitt store prosjekt blei å prøve å reformere det danske skriftspråket på ein slik måte at det i størst mogleg grad var i samsvar med norsk talespråk. Jaha – hadde ikkje Ivar Aasen eit liknande prosjekt? Jo, men i staden for å ta utgangspunkt i dei norske dialektane utanfor byane, var det nettopp bymåla som Knudsen ville bruke som grunnlag for sitt norske skriftspråk. Det var den såkalla ”danna daglegtalen” eller ”den almindeligste Udtale af Ordene i de Dannedes Mund”  som skulle vere rettesnora for det nye norske skriftspråket Knudsen ville skape på sikt. Og det var først og fremst på dette punktet Knud Knudsen og Ivar Aasen var ueinige.

Aasen sitt poeng var at bymåla hadde vore for mykje påverka av dansk. Men det var også derfor det gjekk relativt smertefritt å lage det norske riksmålet og bokmålet steg for steg ut frå rein dansk ved å gjere mindre justeringar. Knudsen hadde heller ikkje tru på at ein ville kunne innføre eit nytt norsk skriftspråk over natta. Sidan ikkje alle var med på den radikale språklege norskdomsrørsla, ser ein no i ettertid at Knudsen sin strategi fungerte betre enn Aasen sin ”ferdigpakke”. Samtidig kan det vere greitt å vite at Knudsen var tydeleg på at han trudde dei to strategiane var to sider av same sak, og at dei to skriftvariantane som heldt på å utvikle seg, ville smelte saman til slutt – men då tenkte han nok ikkje på at politikk og følelsar også hadde mykje å seie på vegen vidare til eit norsk skriftspråk.

Knudsen skreiv sjølv at: ”Det ene Parti søger at skabe norsk Sprog og Litteratur paa én Gang, det andet udsondrer efterhaanden, Stykke for Stykke, det spesielt Danske af Fællessproget saa længe, til de fremmede Elementer i dette er fjernede og indenlandske optagne i Stedet. Derfor bør begge Partiers Bestræbelser kun bekjæmpe det Fremmede, den fælles Fjende, og ikke hinanden indbyrdes.” Slik såg det ut frå Knud Knudsen sitt perspektiv.

Dessverre er det mange som har sett seg som mål å kjempe mot det ”fremmende”, som dei då meiner er nynorsk – ”eit regionalt særspråk”, som ein viss mann bruker å kalle det. ”Bestræbelsene” som før gjekk mot det danske, går i dag for mange mot det særnorske. Dette er nok utan tvil eit svært interessant fenomen.

Knud Knudsen var elles mannen med to d-ar, dvs. blaute konsonantar der norsk ”eigentleg” skulle ha harde konsonantar. ”Dobbel D Knudsen”, mannen frå ”den bløde kyststribe”, jobba derimot for at ein skulle bruke dei ustemde (harde) konsonantane i norsk. På same måte som Garborg sin Daniel Braut frå garden Sørbrød markerte skiljet mellom dansk og norsk, valde også Knudsen side. Dei harde konsonantane p, t, k blei offisielt vedtekne for riksmålet med 1907-reforma – sjølv om ein opererte med dobbeltformer for ein del ord, t.d. bok/bog eller –het/-hed. Men Knud Knudsen (eller kanskje heller Knut Knutsen?)  døydde allereie i 1895. Han fekk oppleve jamstillingsvedtaket i 1885 der ”det almindelige Bogsprog”, som framleis først og fremst var dansk, blei sidestilt med landsmålet. Men elles kom dei store resultata etter Knudsen sitt målstrev først på 1900-talet med dei mange rettskrivingsreformene, som gav oss bokmålet som det eine av dei to norske skriftspråka.