Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Skrei frå Toten?". Hamar Dagblad, 01.03.2012, s. 20. [>pdf av denne artikkelen]
Skrei frå Toten?
 

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Det er ivrig lesing på dei ulike mjølkepakkane om morgonen. Mjølk frå gardar på Austlande. Éin av gardane ligg på Skreia. Så kjem det frå romsdalingen ved bordet: «Eg har alltid meint at Skreia ikkje passar som namn på ein stad i innlandet. Skreia bør jo liggje ved kysten, i Nord-Noreg!» Dette verkar rimeleg med det same, spesielt sidan skreien nettopp har funne vegen til fiskebutikkane.

Personleg hadde eg ikkje tenkt over dette forholdet – eller misforholdet. Men no måtte eg jo grave litt i den språklege (bak-)grunnen. Ein vanleg måte å lage substantiv på i eldre tid var å ta utgangspunkt i ei fortidsform av verbet. Ordet «skrei» passar med bøyinga til første klasse sterke verb, dvs. slike som «skrive – skreiv – har skrive» eller også «skride – skreid – har skride». På gammalnorsk ville ein ha skrive «skríða – skreið – hefir skrifit». Edd eller stungen d fall ofte bort i utviklinga frå gammalnorsk til moderne norsk, eller han blei eventuelt til d. På bokmål har ein derfor to valfrie bøyingsformer «skred» og «skrei», mens nynorsk har «skreid» for preteritum av «skride».

Det er altså ikkje så vanskeleg å finne fram til ei ordform som kan passe til anten stadnamnet eller fiskevarianten – eller begge. Men korleis er det då med tydinga?

Ordet «skride» (eller «skri») er ført opp med fire tydingar i Nynorskordboka: 1 gå, flytte seg jamt frametter, 2 gli, rase, 3 gli på snø, is el. eit anna glatt underlag; ake, løype, renne, og 4 skyte aks.

Stadnamnordboka til Sandnes og Stemshaug kan fortelje oss at Skreia gjeld eit åsparti og ein tettstad i Østre Toten. Den gammalnorske forma var det feminine substantivet «skreið», som tyder skriding eller rørsle framover. I moderne norsk har ein «skrei» for følgje som skrid fram, flokk, hop. Sandnes og Stemshaug reknar med at ein i byrjinga brukte namnet på dei bratte, rasfarlege bergsidene på vestsida av Mjøsa. Ei anna substantivavleiing i denne samanhengen er sjølvsagt «skred», gammalnorsk «skrið», som er laga til preteritum fleirtal (skriðu) istf. eintal (skreið). Stadnamnet har altså å gjere med snøen som eventuelt rasa eller gleid nedover åssidene – kanskje han berre flytta seg jamt frametter òg.

Korleis er det så med skreien frå Lofoten? Slår ein opp i Nynorskordboka, får ein vite at hankjønnsordet «skrei» har samanheng med hokjønnsordet «skrei». Men elles står det berre at det er «gyteferdig torsk (som samlar seg på kystbankane om vinteren og våren)». Vi er likevel i same tydingslandskap (eller –hav). Skreien er torsken som flyttar seg jamt frametter og inn mot kysten for å gyte.

Både Skreia og skreien viser altså til ei rørsle, og skreien er dermed ikkje nødvendigvis bunden til havet. Mens eg heldt på å lure og fundere over skrei og Toten, måtte eg sjølvsagt også sjekke nettsidene til Toten Transport, og dei kan fortelje at dei no tilbyd turar til og frå Portugal og Spania. Det skulle ikkje forundre meg om dei også køyrde skrei.