Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”La det bli lys". Hamar Dagblad, 26.01.2012, s. 28. [>pdf av denne artikkelen]
La det bli lys
 

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Vi går heldigvis lysare dagar i møte, og då blir alt så mykje lettare. Let there be light! På engelsk og tysk er lys «light» og «Licht». Vi ser med éin gong at det i utgangspunktet er det same ordet, men at vi har hatt ulike lydendringar i dei tre språka.

Engelsk og tysk har – eller i alle fall har hatt – eit g/k/h-element i ordet. I engelsk forsvann sjølve lyden, men blei ståande i skrift. Engelsktalande seier stort sett «lait». I tysk blei g/k/h-lyden til ein [x], dvs. ein ach-lyd i nyare tid. Dei nordiske språka har mista dette lydelementet, men alle språka har ein i/y-lyd, som i engelsk har blitt diftongert til ai. Når det gjeld s versus t, er dette ei relativt vanleg veksling.

Ordet for lys startar med l i dei tre språka og har så ein vokal som i utgangspunktet er ein type i/y-lyd, som i engelsk altså blei diftongert. Lange i-ar i germansk blei gjerne diftongerte i engelsk og tysk, jf. t.d. «is» i nordisk versus «ice» og «Eis» i engelsk og tysk. I tysk er diftongering av germansk lang i svært regelmessig, men her har tysk faktisk ein kort i «Licht». Dette tyder på at ein ikkje bør rekne med at det var ein lang i som var utgangspunktet her.

No har jo nynorsk også forma «ljos», og svensk har «ljus». I gammalnorsk hadde ein «ljós». Den gamle lange ó-en kunne bli til både o og u i seinare tid, og ein j i eit ord kan føre til omlyd, slik at ein får ø eller y. Nokre gonger fall j-en bort, og då fekk ein t.d. forma «lys», og andre gonger blei han også ståande, og i hedmarkske dialektar har ein derfor forma «ljøs».

Men kvar er g/k/h-elementet oppi det heile? Ifølgje Falk og Torp si etymologiske ordbok var den germanske grunnforma *liuhsa. Der finn ein altså alle lydelementa vi har i dei moderne germanske språka. I nordgermansk blei i-en etter kvart ein glidelyd, dvs. ein j, mens u-en i nokre dialektar blei senka til o på grunn av a-en som stod i endinga. H-lyden er skriven som ch i moderne tysk, og blei skriven som gh i tidlegare engelsk, mens han framleis blei uttalt. Den germanske ach-lyden er som regel eit resultat at ein tidlegare k-lyd, og den indogermanske forma var då også «*leukos» ifølgje Falk og Torp, mens den tyske Kluge fører opp «*leukot», altså ei form med t. Det er uansett den same ordrota som ein finn i «leukemi», som er ein sjukdom som gjeld dei kvite blodlekamar. I nordisk (og litt seinare i engelsk) forsvann lyden og førde berre til ei lenging av vokallyden. S-/t-vekslinga var der allereie i germansk. Nordisk heldt på s, mens engelsk og tysk fekk t i utlyd.

Som felles ordrot for lys i dei indogermanske språka kan ein bruke «*luc/luk». Det skal ikkje mykje fantasi til for å skjønne at Lucifer er eit passande namn på «Lysets engel», og at «lux» bl.a. er ei måleeining for lysstyrke. Det er også namnet på såpeprodukt som lover å vaske kvitare enn kvitt, og det finst òg igjen i det tyske ordet «Luchs» (gaupe), som eg har skrive om før. «My name is Luka» er ei lite lys eller lystig historie, og vår germanske gud «Loke» har nok arva dei mindre lyse sidene sine frå sjølvaste Lucifer. Den gamle ordrota har fått fornya interesse blant ungdom dei siste åra, og eg vil avslutte med eit trylleord som Harry Potter og vennene brukte flittig: «Lumos»! Eller «Fiat lux», som ein ville kunne lese i ei latinsk bibelomsetjing. La det bli lys!