Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Fortauet". Hamar Dagblad, 24.11.2011, s. 17. [>pdf av denne artikkelen]
Fortauet?
 

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Har du nokon gong lurt på kvar tauet er der ute på gata der folk går? Har du kanskje tenkt deg at det er det tjukke tauet som ein del utestader bruker for å avgrense ein liten plass der dei kan ha ølservering utanfor lokalet sitt? Eller har du førestilt deg tauet ein kan sjå i gamle western-filmar, utanfor saloonen, der barske cowboyar kjem ut og svingar seg på hestane sine? Eller sidan det er eit fortau, så er det kanskje eit anna tau som kjem først? Men kvar er så dette tauet?

Det finst ikkje noko tau på fortauet. Og i den grad det måtte finnast, er det tilfeldig og har ingenting med sjølve namnet «fortau» å gjere. Forleddet «for-« er for så vidt greitt. Det har vi jo i mange ord, t.d. «forkant» eller «forhistorie», og det viser til noko som ligg fysisk framfor noko anna, eller noko som skjedde på eit tidlegare tidspunkt. Ordet «tau» har vi derimot berre med tydinga «reip». Nynorsk har også forma «tog», som er det opphavlege gammalnorske ordet for «tau». Men ordet «tau» har vi altså ikkje åleine utanom forma «fortau».

Når ein slår opp i Bokmåls- og/eller Nynorskordboka, finn ein ut at ordet «tau» i «fortau» eigentleg kjem av gammalnorsk «tá», som viser til ein opptrakka plass framfor hus, og som i moderne tid vanlegvis er ein gangveg langs ein køyrebane. I eldre norsk rettskriving hadde ein forma «fortaug» med g. I Falk og Torp si etymologiske ordbok, som kom ut i 1903-06, kan ein lese at «fortaug» viste til ein kvegveg eller ein jordstrimmel langs ei bygning.

Den germanske ordforma som ligg til grunn for «tá», og i dag altså «fortau», meiner ein er adjektivet *tanhu-, som tydde (og er i praksis det same ordet som) «seig». Tysk har «zäh», mens engelsk har «tough», som har utvikla seg frå det same germanske grunnordet. Den opptrakka vegen var vel gjerne seig i konsistensen – i alle fall når det regna, men Falk og Torp viser òg til ei tyding «å trykkje saman», som kan relaterast til ordet «tengja» i gammmalnorsk. Det var gjerne der folk og fe gjekk, der jorda blei trykt saman og det oppstod små vegar. Og det er også innanfor innhegningane jorda blei trakka opp mest. I same språklege landskap finn ein ordet «to», som tyder grasflekk eller lita grasvaksen hylle i berg, ifølgje Nynorskordboka.

Når ein prøver å finne ei forklaring på ordet «fortau», er det fleire plassar ein kunne ha tenkt eller ønskt seg eit tau, t.d. for å ha kveg i innhegning eller for å ha eit tau å halde seg i når ein går i fjellet etter grasvaksne hyller. Men «fortauet» har altså ingenting å gjere med reip.

I dei få kjeldane eg sjekka no, fann eg inga forklaring på diftongen «au» i «fortau», når det opphavlege ordet altså er «tá» med lang a. Men vi veit jo at lang a blei diftongert på Vestlandet. Så kanskje spreidde forma seg derfrå. Akkurat dette har eg ikkje svar på i dag. Men eg tek gjerne imot forslag. Ta ta!