Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Vinter, dekk!". Hamar Dagblad, 20.10.2011, s. 30. [>pdf av denne artikkelen]
Vinter, dekk!
 

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Då var tida kommen. Vinteren bankar på døra og vil inn; ikkje at vi har noko val – vi kan jo ikkje berre la vere å opne. Vinteren kjem, og han kjem inn og blir gjerne ei god stund før han finn det for godt å dra igjen. Han er på ein liten snarvisitt mange stader allereie no. Meteorologane varsla jo dette besøket i god tid. Likevel var det mange som blei ”overraska” – igjen. Vi vil liksom ikkje tru det – eller godta det. Men det er Kong Vinter som bestemmer, ikkje vi.

”Det finnes ikkje dårlig vær, bare dårlige klær”, som det heiter så fint på sidemålet. På tysk blir den tilsvarande setninga: ”Es gibt kein schlechtes Wetter, nur schlechte Kleidung”. På gammalnorsk heitte vinteren faktisk „vetr“, som med hjelpevokal blir uttalt som „vetter“. Med litt folkevett kunne ein fort lage seg sitt eige ordtak for årstida og seie: „Det finst ikkje dårleg vetter, berre dårlege dekk“.

No leikar eg meg litt med språk og ord igjen og sit her plutseleg med tre vettuge ord: ”Wetter”, ”vetr” og ”vett”. Men desse orda har faktisk ingenting med kvarandre å gjere. Det tyske ordet ”Wetter” er sjølvsagt det same som vær på bokmål og vêr på nynorsk. Aksenten over e-en i nynorsk tyder at ordet hadde ein stungen d (ð) i gammalnorsk, dvs. ”veðr”. Det same ordet – og faktisk uttalt med stungen d – har vi engelsk ”weather”. Tydinga hadde opphavleg først og fremst med vind og luft å gjere. Derfor seier ein òg ”til vêrs” eller ”å vêre” for å snuse eller å trekkje inn luft.

Vinteren er prega av kald luft, men det er ikkje dét som har gjeve han namnet. Vinteren heiter ”Winter”  på tysk og ”winter” på engelsk. Men korfor heitte han ”vetr” på gammalnorsk? Jo, det var ingenting anna enn ein ”vanleg” assimilasjon. Det var mange lydsamband som blei tilpassa kvarandre i gammalnorsk. Kombinasjonen nt gjekk som regel over til tt, som t.d. i ”vante”, som i gammalnorsk var ”vQttr” (av germansk wantu-). Ordforma ”vante” blei seinare lånt inn igjen, og i dag skil vi mellom vantar og vottar, sjølv om dette altså i utgangspunktet er det same ordet. Likskapen mellom gammalnorsk ”vetr” og tysk ”Wetter” er altså meir eller mindre tilfeldig.

Korleis er det så med vettane? Dei hugsar vi no blant anna frå vinter-OL på Lillehammer. Men vettane har heller ikkje nødvendigvis noko med vinter å gjere. Deira tilsvarande form i tysk er ”Wicht”, som ikkje er noko anna enn eit lite vesen. Den gammalnorske forma var ”véttr”, dvs. nesten det same som ”vetr” (vinter), men med lang e, som er ein viktig forskjell. Det er gjerne knytt noko overnaturleg til vettane. I tysk kan ein bruke Wicht om små personar, t.d. om barn i barnehagen, eller også om hagenissar. Elles har ein også ordet ”Bösewicht”, som er ein vond person. Det som få veit, er at ordet ”nicht” (ikkje) opphavleg var ”neowiht”, dvs. ingen person, ingen, eller rett og slett ingenting.

Var dette vettug, da? Vett har definitivt ingenting med vinter eller vêr å gjere. Mange korte e-ar i moderne norsk var opphavleg korte i-ar i gammalnorsk. Ved sidan av ”vettug” har vi derfor også forma ”vitug”, og ved sidan av ”vett” har vi også ”vit”. Ved overgangen til moderne norsk blei mange korte i-ar senka til e, men var framleis korte, mens ein også kunne forlenge i-en. Tysk og engelsk har ”Schiff” og ”ship” med kort i, mens vi har ”skip” med lang i. Vil du vite meir? Her har nynorsk forresten også ”vete” som sideform, med lang e. Mens ein på nordlandske dialektar ville kunne seie ”vette”.

Vinteren blir nok lang i år òg. Kor bra at ein kan leike seg med ord imens. I desse særskrivingstidene vil ein nok kunne snuble over ord som ”vinter dekk”, og det vil jo kunne lesast som eit ønske eller ei befaling: Vinter, dekk! Og det kan hende at han faktisk lystrar. Han kjem i alle fall til å leggje seg – og han kjem til å liggje til vi enno ein gong får vetren å sjå for våren å røma.