Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Thor - God of thunder". Hamar Dagblad, 22.09.2011, s. 49. [>pdf av denne artikkelen]
Thor - God of thunder
 

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Han Tor, han har vore i vinden igjen ei stund no. Amerikanarane fekk det for seg at dei skulle lage ein film om den norrøne guden Þórr, som bl.a. også har fått sin eigen dag i veka, Tor sin dag, torsdag. Tor fekk sin plass i veka dagen etter sin fars dag, odinsdagen. Det er kanskje litt stas med dei norrøne gudane blant vekedagane. Ved sida av Tor og Odin fekk også Ty (tysdag) og Frøy/Frigg (fredag) ein dag kalla opp etter seg. Måndagen ærar månen, mens søndagen (sundagen) er tileigna sola. Laurdagen var som kjent laugedagen, dvs. badedagen. Systemet med gudenamn er derimot ikkje så spesielt som ein skulle tru. Romarane tileigna torsdagen guden Jupiter, mens Odin sin dag opphavleg var Merkur sin dag. I sagalitteraturen finn ein òg referansar til at vikingane såg på Jupiter og Tor som den same guden. Også Jupiter hadde ansvaret for himmelen og vêret.

Det er spennande med mytologi, og kanskje spesielt med norrøn gudelære. Men personleg er eg enda meir interessert i språk enn i mytologi. Grunnen til at eg skriv om Tor i dag, er ikkje hans plass i kalenderen vår, men det at toreguden Tor har ei språkleg sideform med d og n i andre språk, bl.a. også bokmål, der ein seier “torden” istf. “tore”. På engelsk er Tor ansvarleg for “thunder”, mens ein i tysk har “Donner”. Torsdagen heiter på tysk “Donnerstag”, dvs. toredagen, mens engelsk har “thursday”, som meir liknar på tussedagen, dersom ein tenkjer språkleg utvikling. Men her har nok helst den lange o-en i norrønt blitt tolka som ein u, som jo er den kontinentale uttalen av norsk o.

Men kva er så grunnen til at vi har to ulike former av tore/torden i norsk og andre germanske språk? Den første staden der eg leitar etter moglege forklaringar, er som regel Falk og Torp si etymologiske ordbok for norsk (og dansk). Der kan ein lese at gammalnorsk hadde forma þórr, med tydinga tore (bm. torden), mens dei andre germanske språka hadde former med n og d, t.d. angelsaksisk þunor, som blei til engelsk thunder, mens mellomnedertysk hadde doner og dunner, der nederlandsk hadde donder med d. Mens ein i norsk hadde verbet “tore”, hadde angelsaksisk þunrian, mellomnedertysk donern og dondern. Den fellesgermanske forma var *þonarrón. Det er altså forma med n som er den eldste forma; d-en kom nok inn som ein separasjonslyd i nokre germanske dialektar etter kvart. Dette fenomenet finst også i moderne norsk, der enkelte dialektar kan ha hadn istf. han(n). Elles bruker også dansk ofte ein d der vi i norsk berre har n(n), t.d. mand (mann), kunde (kunne).

Guden Tor ser ut til å ha fått namnet sitt etter sjølve vêrfenomenet tore (torden). Det latinske ordet tonare, som vi også har i norsk som “tone”, tyder jo først og fremst å lage lyd. I gammalnorsk er det tilsvarande ordet “dynja”, og vi har også “toredyn”, dvs. toredrønn, som lydleg sett kan utvikle seg til “torden”. Italienarane kallar då også toreguden “dio del tuono” og ikkje Jupiter.

Den nynorske forma “tore” eller “tora”, som også finst i svenske dialektar, meiner ein viser til Tors hustru. Bl.a. finn ein også ordet “husprei” av gammalnorsk “húsfreyja” som dialektnamn på tora. Rd-formene “tord” og “torda” (helst uttalt med tjukk l) skal vere sekundære former, dvs. former som utvikla seg seinare.

Elles kan Falk og Torp fortelje at vikingane ikkje nødvendigvis brukte ordet “tor(e)” på sjølve vêrfenomenet, men at dei snakka om “reið”, som har å gjere med å ri, eller som viser til vogn. Dette kan sjølvsagt tyde at ein tenkte seg at Tor reid over himmelen med vogna med dei to bukkane. I samband med dette brukte ein også reiðar- eller reiðiduna (bokstaveleg “ridedrønn”), og her kjenner vi igjen “duna” som forma med n og utan d. Ei anna sak er at ein hadde ordet Þundr, som var eitt av dei mange namna til Tors far, Odin.

I dtv si etymologiske ordbok for tysk kan ein lese at den eldre forma for Þórr var Þunarr. Dersom ein no trekkjer inn utviklinga i urnordisk der a-en i endestavinga påverka u-en i rotstavinga slik at denne blei senka til o, og at ein fekk bortfall av trykklette stavingar som igjen kunne føre til ei lenging av rotvokalen (kort u til lang ó), er utviklinga Þunarr til Þórr i norsk relativt rett fram. I nynorsk har vi også ei rett-fram-fordeling der Tor er toreguden, mens ein i bokmål har Tor vs. torden, i tysk Thor vs. Donner og i engelsk Thor vs. thunder. Utgangspunktet for alle desse formene er altså Þunarr. For min del er dette mykje meir spennande enn ein gud som slengjer ein hammar og lagar masse bråk anten på himmelen eller på eit filmlerret.