Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Einar Kr. Steffenak spør 20. juli i Hamar Arbeiderblad om valfridom er forakt for kunnskap. Det er det sjølvsagt ikkje – men å velje bort noko kan vere forakt for kunnskap. Eg blei ærleg talt litt forundra over Steffenak sin kommentar til Ole Peder Kjeldstadli sitt innlegg i HA 18. juli. Steffenak er jo trass alt den som har profilert seg som ”historikaren” i HA. Men no er det jo slik med historie at ein gjerne kan sjå hendingar ifrå ulike perspektiv og komme fram til ulike konklusjonar, alt etter kva for ein fagleg eller personleg bakgrunn ein har.

Det er nok riktig at språkdebatten ikkje er kva den ein gong var, slik Steffenak skriv. Men om språkdebatten er død, og om den meir eller mindre døydde med Øverland, kan nok diskuterast. Innhaldet i språkdebatten har endra seg, og det er andre parti som er opptekne av ”språkdebatten” i dag. Dei politiske partia som prøver å markere seg i ”språkdebatten”, er nok helst dei som vil leggje død heile debatten ved sakte men sikkert å la nynorsken forsvinne som offisielt skriftspråk i Noreg. Argumentasjonen er at ein ikkje har behov for to offisielle skriftspråk, og at 90 % av dei vaksne likevel bruker bokmål. Dette er for så vidt greie og innlysande argument, som ein godt kan vere einig i dersom ein ikkje ser på språk som noko anna enn eit praktisk kommunikasjonsmiddel. Spørsmålet er berre kva for konsekvensar denne argumentasjonen kan ha på sikt.

Steffenak og mange andre meiner at ein ikkje treng to skriftvariantar av det same språket i Noreg, men fleire som snakkar fremmendspråk. Dette argumentet blir som regel presentert som om det var ein motsetnad mellom det å kunne både bokmål og nynorsk og det å kunne fleire fremmendspråk. Men meir alvorleg er den kortslutninga at Aasen, dvs. nynorsk, betyr lite fordi arbeidsmarknaden blir internasjonalisert. Den mest logiske slutninga ville jo vere at vi alle saman gjekk over til å snakke og skrive engelsk. Ser ein situasjonen ut ifrå dette perspektivet, blir det fort uaktuelt å gje opp sitt eige språk – fordi ein ikkje er villig til å gje opp sin eigen kultur. Heller ikkje EU har som mål at ein skal ha eitt ”morsmål” i EU-landa på sikt. Ein omsett flittig alle dokumenta til alle EU-språka, og ein har som mål at alle skal meistre minst to fremmendspråk, nettopp fordi ein er oppteken av mangfaldet og retten til individet i det europeiske fellesskapet.

Dei som motarbeider nynorsken sin posisjon i skolen og samfunnet elles, motarbeider i praksis ein del av norsk kultur og historie. Dei viser forakt for kunnskapen som er knytt til nettopp den delen av norsk kultur og historie. Dei viser til valfridom, og trur at det dei ikkje interesserer seg for, vil kunne overleve av seg sjølv. Som om vi ville ha hatt samisk språk i Noreg i dag dersom ingen hadde teke noko ansvar. Det er eit faktum at mange elevar ikkje likar nynorsk og at dei ikkje frivillig les nynorske tekstar. Det er òg eit faktum at mange ikkje les det eg skriv i avisa, først og fremst fordi eg skriv på nynorsk. På den måten viser ein forakt ikkje berre for kunnskap, men òg for andre sine meiningar og uttrykksformer.

Sjølvsagt er det frivillig å både skrive og lese bokmål og nynorsk og eldre ”norske” tekstar på dansk. Men dess færre som meiner dei har eit greitt forhold til nynorsk, dess vanskelegare blir det for nynorskkulturen å overleve. Det er sant at det er mange som sluttar å bruke nynorsk etter fullførd skolegang, men det er ikkje nødvendigvis fordi dei ikkje likar nynorsk. Det er berre så utruleg slitsamt å vere nynorskbrukar og bli stigmatisert eller i beste fall ikkje lesen. Nynorskmotstandarane vil då berre svare at ein har valt det sjølv. Ein kan jo gå over til å bruke bokmål i staden.

Ei anna mogleg løysing ville vere å flytte til Vestlandet. Kanskje ein burde danne ein eigen nynorsk stat i Noreg? Det som forundrar meg når historikarar som Steffenak uttaler seg om at vi ikkje treng to norske skriftspråk, er at dei ikkje ser parallellar til t.d. dei gamle sovjetstatane. Kva skal no dei med eigne nasjonalspråk når språka deira frå før er rimeleg like russisk? Korfor skal ein ha slovakisk når det i praksis ikkje er så veldig stor avstand til tsjekkisk?

Vi har ei litt spesiell språkhistorie i Noreg, og ein kan godt ha mange meiningar om at ting burde ha gått annleis på eitt eller fleire punkt i historia. Men vi er uansett i den situasjonen at vi har to offisielle norske skriftspråk i dag, og då bør ein i alle fall bruke nokre år i skolen på å setje seg litt inn i begge. Korleis skal Noreg fungere som fredsmeklar ute i verda når ein i praksis er villig til å diskriminere mange av sine eigne her heime? Vi skal lære fremmendspråk, og vi skal lære om fremmende kulturar i skolen, men vi må òg lære om vårt eige språk og vår eigen kultur for å kunne lære å respektere andre.