Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Bull og ball med bollar”. Hamar Dagblad, 07.04.2011, s. 33.  [>pdf av denne artikkelen].

Bull og ball med bollar
________________________________________

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Då eg skreiv om tyren i Hamar Dagblad 24. mars, kom eg også til å tenkje på det engelske og tyske (og danske) bull/Bulle. Gammalnorsk hadde ordet ”boli” for tyr og okse, og ordet står framleis som ”bol” i Alf Torp si etymologiske ordbok, mens det ikkje lenger finst i Bokmålsordboka og Nynorskordboka i dag. Ordet ”bol” i hankjønn (av gammalnorsk bolr/bulr) står berre oppført med tydingane kropp utan lemmer, trestamme utan greiner eller som ”bolung”, dvs. bolen på ein genser. Men bull og Bulle er levande ord i engelsk og tysk. I tysk skil ein mellom Bulle som avlsokse og Ochse, som faktisk er kastrert og dermed ikkje eignar seg mykje til avl.

Det tyske ordet Bulle liknar jo litt på norsk bulle og bolle, og det er ikkje så rart. Det er nemleg ein samanheng mellom alle desse orda. Ein bulle blir brukt om eit skriftleg påbod frå paven (jf. også bulleteng, offisiell melding), men tyder eigentleg blære eller boble og referer til seglet ein sette på meldinga. Ein bolle (gammalnorsk bolli) er ei skål, og den er rund. Rund er også ballen, likeins bollen som vi et som bakverk.

Orda ball, bolle, bulle m.fl. går alle tilbake til ei indogermansk ordrot *bhel- med tydinga å blåse eller svelle opp, eller å vere oppblåsen (dvs. ofte rund). I slekt med dette er sjølvsagt også ordet belg, som i blåsebelg, belgfrukt, pose/sekk eller buk m.fl. Engelsk har ordet belly for buk/mage. Tysk har elles Bällchen for små ballar, mens engelsk har bollocks for testiklar. Det er ikkje vanskeleg å sjå likskapen med gresk phallos, som òg er med i dette biletet, men som gav namn til ein annan svulmande kroppsdel. Ein trur generelt at det er ut ifrå den tydinga tyren fekk namnet boli eller Bulle/bull, dvs. avlsokse.

Eg håpar ikkje denne korte språkreisa har ført til at nokon har mista lysta på ferske bollar, eller at ein ikkje tør å sparke i fotballen lenger. Eg spela berre som vanleg litt ball med ord.