Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Sondering av nordre og søndre”. Hamar Dagblad, 03.02.2011, s. 29.  [>pdf av denne artikkelen]
[Langversjon av Meir om søre og søndre i GD, 29.01.2011.]

Sondering av nordre og søndre
________________________________________

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Har du nokon gong lurt på korfor vi har stadnamn med både søre på søndre? Skulle det ikkje vere nok med éi form for lenger sør? Og korfor har vi nordre og nøre, men ikkje nøndre?

Nord og sør svarer i gammalnorsk til norðr og suðr. Begge orda endar på ðr. Ein skulle derfor vente at orda oppførde seg heilt likt. Men det gjer dei altså ikkje. Endinga r i gammalnorske substantiv og adjektiv markerte som regel hankjønn og høyrer derfor i dei fleste tilfella ikkje med til sjølve stammen av ordet.

Komparativ (t.d. moderne norsk grøn - grønare) blei i gammalnorsk laga ved å leggje til –ar for adverb pluss eventuelt eit personbøying for adjektiv. Dette er bl.a. grunnen til at det er forskjell mellom adjektivet lengre (-re) og adverbet lenger (-er) i moderne norsk. Vokalen i slutten av adjektivendinga markerte opphavleg personen (hankjønn, hokjønn, inkjekjønn); ei markering som adverba ikkje trong. Eit anna fenomen er at a-en kunne bli sløyfa av uttaleøkonomiske grunnar. Ein hadde derfor t.d. langr – lengari > lengri for lang og lengre. Overgangen frå a til e pga. ein i i endinga kallar ein for i-omlyd, jf. også ung - yngre.

Norðr kunne faktisk ha tre ulike komparativfomer i gammalnorsk, noko som fortel oss at vi allereie den gongen hadde dialektforskjellar. Den eine forma var norðari, dvs. med den fulle komparativendinga –ari og utan i-omlyd. Legg merke til at r-en, som ikkje høyrer med til stammen, fell bort ved komparasjon. Den andre forma var nørðri. Her har ein fått i-omlyd, og samandraging av komparativendinga. Som ei sideform til nørðri kunne ein så ha nyrðri, som viser at vi allereie den gongen kunne ha både y og ø, som jo i dag er eit diskusjonstema i nynorsknormalen i forhold til syster/søster, fyrst/først osv. Nynorsk tillèt forma nørdre, men det gjer ikkje bokmål. Mens både nynorsk og bokmål har superlativforma nørdst. Forma nøre finn vi berre i stadnamn og ikkje i skriftspråka våre.

Den adjektiviske og den adverbiale komparativforma for suðr var ulike i gammalnorsk. Adjektivet var syðri, dvs. med i-omlyd (u > y) og bortfall av a pga. samandraging; mens adverbet faktisk var sunnar. Og det er her vi byrjar å nærme oss forklaringa på dei to ulike formene søre og søndre i moderne norsk. Men først må vi prøve å finne ut kvar n i sunnar kom ifrå – eller kanskje heller kvar det blei av n-en i ordet suðr.

Det fanst ei rekkje lydreglar i gammalnorsk som også blei gjenspegla i skrift. Vi finn restar av dette i moderne norsk. Lydkombinasjonen nt blei t.d. ofte til tt. Derfor har vi binde – batt (istf. bant) i nynorsk, og i mange dialektar seier ein bitte/bette istf. binde. Ein kanskje litt merkeleg lyderegel i gammalnorsk gjorde at nn + r blei til lydkombinasjonen ðr (jf. også mann + r = maðr). Utgangspunktet for både søndre og søre er altså opphavleg sunn-. Når ein så veit at sunna tydde sol på gammalnorsk (jf. sundag/søndag og tysk og engelsk Sonne og sun), skjønner ein jo at ein viste til solretninga.

Sunn + r blei til suðr, mens sunn + ar(i) kunne bli sunnar- eller syðr-, alt etter om ein fekk samandraging og i-omlyd eller ikkje. I neste omgang kunne ein få senking av y til ø, og på vegen til moderne norsk fall også gjerne stungen d bort dersom den ikkje blei til d. Den direkte utviklinga av syðri til moderne norsk blir altså søre (mens svensk har södra med d for ð). Gammalnorsk sunnan, sørfrå, blei til sønna i moderne norsk. Ein ser altså at dei to formene med syd- og sunn-/sønn- tidleg konkurrerte i tyding og bruk.

At ein med tida utvikla forma søndre må nok forklarast med at ein etter kvart ikkje lenger visste om ð-en var ein del av ordet eller ikkje, spesielt sidan orda norðr og suðr gjerne førekom i same kontekst. Når ein hadde både suð- og sunn-, kunne ein i neste omgang få sundr og dermed også søndr, og det er altså forklaringa på dei to formene vi har i moderne norsk. Her spelar nok også inn at ein i dansketida normerte mange stadnamn til dansk skrivemåte (søndre). At vi ikkje har ei form nøndre parallelt med søndre kjem av at nordre kjem av norð- mens søndre kjem av sunn-. Det er altså sunnare på solsida.