Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Stålkontroll på ord”. Hamar Dagblad, 27.01.2011, s. 31.  [>pdf av denne artikkelen]

Stålkontroll på ord
________________________________________

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Vi har ei rekkje ord i språket som kan vere litt vanskelege å plassere i ordklassar fordi dei ikkje oppfører seg som andre ord i same klasse.

Ein tidlegare student av meg, som no er lærar, kunne fortelje meg at dei hadde hatt ein diskusjon på lærarrommet for å finne ut av orda «stål» og «jarn». Spørsmålet var om dette var eit substantiv, noko dei fleste var einige om, men ein var usikker på korleis ein kunne bevise dette.

No var eg ikkje til stades under denne diskusjonen, og eg veit heller ikkje korleis dette temaet kom opp. Men som språkforskar og –lærar finn eg dette spørsmålet både relevant og interessant. I tillegg meiner eg at dette er eit svært godt utgangspunkt for å starte undervisning i ordklassar i skolen.

Men kva er det då som er så spesielt med ord som «stål» og «jarn»? Dersom naturfaglæraren seier «i dag skal vi snakke om jarn», vil det hypotetisk sett ikkje vere lett for elevane å vite kva «jarn» er. Læraren kunne t.d. ikkje ha sagt «i dag skal vi snakke om jarnet». Derimot kunne ein godt seie «i dag skal vi snakke om bjørnen». Vi observerer altså at «bjørnen», som vi kan rekne som eit kjent substantiv, kan opptre i såkalla bestemt form «bjørnen», mens «jarn» ikkje vil gjere det i akkurat denne samanhengen.

Ein annan forskjell mellom ord som «bjørn» og «jarn» er at ein har ei fleirtalsform av det eine, men ikkje av det andre: «fleire bjørnar» mot «fleire jarn». Når ein set saman «jarn» med «fleire», ser ein elles at «jarn» faktisk kan skifte tyding. Når ein snakkar om «jarn», meiner ein som regel grunnstoffet eller metallet. I den forma er det såkalla uteljeleg. Ein kan faktisk ikkje utan vidare seie «fleire jarn»; på same måte som ein ikkje kan seie «fleire smør» eller «fleire mjølk». Dersom ein snakkar om fleire jarn, må jarn ha ei tyding som refererer til éin bestemt ting. Ein kan t.d. seie at ein har mange jarn i elden. Dessutan kan ein ha fleire strykejarn eller vaffeljarn. Det er tydeleg at «jarn» då viser til konkrete, teljelege ting. Den same argumentasjonen gjeld for «stål». Ein kan ikkje telje stål som metall, men ein kan ha fleire eller mange dreiestål eller liknande reiskapar.

Både «jarn» og «stål» er altså substantiv. Eit anna ord for substantiv er namnord. Eit substantiv er gjerne namnet på ein konkret eller abstrakt ting. «Jarn» og «stål» er namn på metall. Substantiv har som eigenskap at dei har eit grammatisk kjønn og at dei kan bli bøygde i fleirtal. «Gut» er til dømes hankjønn, «jente» er hokjønn, og «barn» er inkjekjønn. Dette grammatiske kjønnet kan bli uttrykt på sjølve ordet i norsk i form av ein bestemt artikkel: «guten», «jenta», «barnet». I fleirtal får ein «gutar», «jenter», «barn». Ein har ikkje fleirtalsending av inkjekjønnsord i nynorsk. I bokmål derimot har dei fleste substantiv –er som ending i fleirtal, med unntak av nokre ord, t.d. «barn» og «hus».

Sjølv om «jarn» og «stål» som regel ikkje opptrer i bestemt form, kan dei gjere det i andre samanhengar, t.d. «strykejarnet» eller «dreiestålet». Men verken «jarn» og «stål» har fleirtalsending, heller ikkje når dei viser til konkrete reiskapar. Men ein kan få bestemt fleirtal av begge orda: «strykejarna» eller «dreieståla» (-ene).

Enda eit argument for at «jarn» og «stål» er substantiv er at substantiv kan vere subjekt eller objekt i ei setning, eller også bli styrt av ein preposisjon. Ein kan seie «jarn er eit grunnstoff» eller «kroppen treng jarn» eller «ein lagar stål av jarn». I tillegg vil t.d. adjektiv måtte bli bøygde i samsvar med substantivet som dei eventuelt står til. Ein vil altså måtte seie «ei pen jente», men «eit pent strykejarn». Det er kjønnet på substantivet som bestemmer forma på adjektivet «pen».

Dersom ein veit litt om grammatikk, er det altså lett å ha stålkontroll på ord.