Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Om særskriving og sær skriving”. Hamar Dagblad, 18.06.2009, s. 2. [>pdf av denne artikkelen]

Om særskriving og sær skriving
________________________________________

MITTBLIKK

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk,
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Det finst så mykje sær skriving der ute; ord blir delte på mange kreative og mindre kreative måtar. Du har kanskje lese nok om det før, og kanskje er du ein av dei som irriterer seg over sær særskriving hos andre. Men kanskje er du ein av dei som berre er usikker eller ubevisst når du deler ord. Kanskje – kanskje – kan denne artikkelen redde nokon frå å bli ein særskrivar.

Eg personleg er ein sær skrivar, men eg er nok ingen særskrivar. Interessa mi for språk og grammatikk kan sikkert verke sær på den eine eller den andre. Men som forskar har eg eit intenst behov for å forstå samanhengar og finne ut av ting. Språk er eit system av symbol og reglar. Det finst reglar for det meste, og dei fleste klarer å tileigne seg reglane i morsmålet i løpet av relativt få år i barndommen. Nokre reglar er lettare å skjønne enn andre. Men sjølv om dei fleste snakkar nokolunde ”korrekt” (den dialekten ein har lært), er det få som kan forklare systemet bak språket dei snakkar.

Det munnlege språket er gjerne dialektbasert – i alle fall i Noreg – og har eigne reglar. Når vi uttrykkjer oss ved hjelp av skrift, bruker vi som regel eit offisielt skriftspråk (t.d. nynorsk eller bokmål), og det er gjerne mykje meir normert og med strengare reglar. Dei fleste har kunna snakke i mange år før dei lærer å skrive.

Når ein lærer å skrive, startar ein gjerne med å lære bokstavane i alfabetet først, og så går ein laus på å setje saman bokstavane til ord. Ordet er ei grunnleggjande eining i språket. Det som gjer at mange utlendingar har problem med å skjønne  talespråk, er at dei i byrjinga kan ha problem med å skilje enkeltord ut ifrå talestraumen. ”Deterikkjesålettåhøyreenkeltordnårnokonsnakkariheilesetningar.”

Lange og komplekse ord kan vere ei utfordring. Hjernen vår må kutte slike ord opp i mindre bitar for å få tak i meiningsinnhaldet. ”Billettkontrolløruniformknapphol” er eit heilt legitimt ord, kanskje ikkje så vanleg i daglegtalen, men relativt uproblematisk. Eit slikt ord kallar ein eit samansett ord. Der er sett saman av fleire ord som også kan stå åleine. Hjernen vil i brøkdelen av eit sekund dele opp ordet i ”billett”, ”kontrollør”, ”uniform”, ”knapp” og ”hol”, og finne ut av det mest sannsynlege forholdet mellom desse enkeltorda. Sjølv om det er snakk om fem enkeltord (substantiv), er det berre eitt av desse orda som kan stå for heilskapen, og det er ”hol”. Det er ikkje snakk om ein billett; det er ikkje snakk om ein kontrollør, og det er ikkje snakke om ei uniform eller ein knapp. Det er snakk om eit hol. Ein kan altså ikkje bytte om på enkeltorda utan at ordet endrar meining eller eventuelt blir meiningslaust. Og  like viktig – ein kan ikkje dele ordet (utan å bruke bindestrek) på nokon stad utan at det bryt dei norske reglane for orddeling.

No er dette ordet litt søkt og konstruert. Men lat oss sjå på døme frå kvardagen. Ja, t.d. er ”kvardag” noko anna enn ”kvar dag”.  Ingen vil vel finne på å skrive ”eg les avisa kvardag”. Korfor skal ein då finne på å skrive ”dette passar til fest og kvar dag”? Ein kan sikkert ”jule opp nissen”, men ein kan ikkje ”vente på jule nissen”. ”Jule” må vere eit verb; det finst ikkje noko substantiv som heiter ”jule”. E-en i ”julenissen” er ein bindevokal som gjer det lettare å utale det samansette ordet. Ein annan bindelyd vi har, er ”s”, som i ”statskanal”. Skrivemåten ”stats kanal” er ikkje eit ord. Det er to orddelar der den første delen aldri ville kunne stå for seg sjølv. ”Stats” eksisterer rett og slett ikkje som eit norsk ord, like lite som ”jule” er eit norsk substantiv. ”Jule nisse” og ”stats kanal” er dermed nokså sær særskriving.

”Brun ost” og ”brunost” er ikkje nødvendigvis det same, og ”blå bær” treng ikkje å vere ”blåbær”, for ikkje å snakke om ”tytte bær”, som ikkje gjev meining i det heile. Dersom ein prøver å uttale ”brun ost” vs. ”brunost” og ”blå bær” vs. ”blåbær”, vil ein også kunne høyre ein tydeleg forskjell. Når det er to ord, kan begge ord bli uttalte med like mykje trykk. Og eitt av kriteria for å definere sjølvstendige ord, er nettopp at eit ord kan ha sjølvstendig trykk. Eit anna kriterium for norske ord er at ein ikkje skal kunne skyte inn andre ord i eit ord. Kan ein det, er det snakk om to ord. Derfor skriv ein ”i fjor” og ”i dag”. Ein kan nemleg også seie ”i heile fjor”, ”i heile dag”. Mens ein skriv ”imot” og ”ifrå” fordi ein ikkje kan ha noko anna ord imellom ”i” og ”mot” eller ”frå”.

Det er eit faktum at ”sær skriving” har blitt meir vanleg i norsk, men det tyder ikkje at det er ”korrekt” i dei normerte norske skriftspråka per i dag. Det er ikkje usannsynleg at mange blir påverka av engelsk. Men engelsk grammatikk er ikkje norsk grammatikk, og det er vel eigentleg eit nederlag om ein føler den kjennest meir rett enn morsmålsgrammatikken.