Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Ulvar og ugler i mosen”. Hamar Dagblad, 17.09.2009, s. 2. [>pdf av denne artikkelen]

Ulvar og ugler i mosen
________________________________________

KOMMENTAR

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

For kort tid sidan hadde eg eit lite innlegg i Hamar Dagblad (13.08.) om den språkhistoriske samanhengen mellom orda ”ulv” og ”wolf”. Eit anna interessant ord - og dyr - ein kan sjå på, er ”ugla”.

”Ugle” var ”ugla” i gammalnorsk. Så det har ikkje skjedd noko spesielt med ordet i norsk, bortsett frå at a-en har blitt senka til –e. Det har skjedd med dei fleste orda som enda på a i gammalnorsk (”hana” > ”hane”, ”maga” > ”mage”).

Når vi samanliknar med engelsk og tysk igjen, ser vi straks at vi finn andre bokstavar i dei tilsvarande orda: ”owl” og ”Eule”. Med litt fantasi skjønner vi likevel fort at orda har det same opphavet. Ein w i engelsk kan svare til ein g i norsk i t.d. ”own” – ”eige”, ”saw” – ”såg”, ”law” – ”lag” (lov). Vi kan til og med ha norske (danske) ord der v og g alternerer, t.d. ”torv” vs. ”torg”, ”mave” vs. ”mage” og ”have” vs. ”hage”. Og elles såg vi jo at den engelske o-en i ”wolf” svara til den norske u-en i ”ulv”.

Når det gjeld tysk, er det kanskje diftongen (tvilyden) ”eu” som verkar forvirrande. Men vi har mange døme på at ein lang vokal i germansk blei til ein diftong i tysk, mens norsk framleis ”berre” har den lange vokalen, t.d. ”Eis” vs. ”is”, ”Haus” vs. ”hus” og ”deutsch” vs. ”tysk”. I tysk er det altså v- eller g-lyden som forsvann etter diftongen ”eu”. Dei gammaltyske formene er då også ”uwila” og ”ula”, mens dei mellomhøgtyske formene var: ”iuwel” og ”iule”. Dvs. ein hadde former med og utan w.

Den tyske ugla blir altså uttalt med ein diftong ”eu”, og det same gjer faktisk også den engelske. Sjølv om det står ein konsonant (w) i det engelske ordet ”owl”, er jo uttalen [aul], dvs. med ein diftong eller tvilyd.

Når vi no snakkar om uttalen av ”ugle”/”owl”/”Eule”, er det slik at ordet var eit såkalla ”onomatopoetikum” i dei germanske språka, dvs. eit lydmålande eller lydhermande ord. Sjølve ordforma skulle altså først og fremst etterlikne lyden til ugla. Det var ”ulinga” til ugla som var opphavet til namnet på fuglen. Verbet ”ule” (og ”hyle”) er då også eit lydhermande ord, som ein finn i t.d. latin som ”ululare”. Det tyske namnet på hubroen er ”Uhu”, som har samanheng med det same ordet, og som nok passar svært bra når ein tenkjer på lyden.

Når vi no har sett litt på den lydlege utviklinga av ord som ”ulv” og ”ugle”, kan det vere interessant å sjå på eit uttrykk som ”ugler i mosen”, som gjerne betyr at det er noko mistenkjeleg ved noko. Dette uttrykket er lånt ifrå dansk og heitte faktisk opphavleg ”ulve i mosen” (ulvar i myra). I Falk og Torp si etymologiske ordbok kan ein lese at den danske dialektforma ”uller” for ”ulve” blei mistolka etter at ulven var utrydda i Danmark. Sidan det ikkje fanst ulvar i Danmark lenger, var det nærmaste ein kom, ”ugler”. Og ugla har jo alltid hatt noko mystisk og uhellvarslande over seg. Så denne omtolkinga var i grunnen relativt naturleg og forståeleg. Den same omtolkinga skal ha skjedd med uttrykket ”å bli uglesett”. Opphavleg skal det ha vore ”ulvesett”, og viser då ifølgje Falk og Torp til gammal overtru om ulvens vonde auge, jf. engelsk ”he has seen a wolf”. Her i Noreg har vi framleis både ulvar og ugler i mosen. Men i desse valkamptider kan ein jo spørje seg kven som uler mest.