Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Draupne drøypte til det draup”. Hamar Dagblad, 15.04.2010, s. 20. [>pdf av denne artikkelen]

Draupne drøypte til det draup
________________________________________

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Draupne eller Draupner (av norrønt Draupnir) var ringen som draup, dvs. det draup åtte gullringar av denne ringen kvar niande natt. Det var dvergane Brokk og Sindre som hadde smidd denne ringen til Odin, og vi skulle vel alle ønskje at vi hadde ein slik ring. Men det eg er interessert i her, er sjølve ordet ”drype”.

Ein student av meg sende meg ei fortvilt melding om at ho og ei venninne hadde krangla om bøyinga til verbet ”dryppe” (på bokmål). Dei hadde slått opp i ordboka og funne fortidsforma ”drypte”, og no håpa studenten min på at eg kunne stadfeste at også ”dryppet” var eller hadde vore korrekt ein gong i tida. Heldigvis kunne eg svare at begge hadde rett. Det er faktisk lov til å skrive både ”dryppet” og ”drypte” på bokmål.

Ordboka kan vere litt vanskeleg å skjønne dersom ein ikkje har sett seg inn i kodane. Der står det nemleg: ”dryppe v1 el. drypte, drypt”. Koden v1 står for den største klassen av svake verb. Det er dei verba som får –et eller –a som fortidsending, t.d. kaste – kastet/kasta – har kastet/kasta. Koden v2 ville ha stått for den nest største klassen, dvs. verb som endar på –te og –t, t.d. spise – spiste – har spist. I Bokmålsordboka kunne det altså ha stått ”dryppe v1 el. v2” i staden for at ein berre eksemplifiserte v2-bøyinga. Det kan hende at ein valde å skrive oppføringa slik for å signalisere at forma ”drypte” er sjeldnare enn den meir vanlege ”dryppet”. Ordet ”dryppe” kan på bokmål både tyde ”å falle dråpevis” eller ”å la falle dråpevis”. Dvs. at det same ordet kan på bokmål brukast både med intransitiv tyding (utan objekt): ”det dryppet (fra taket)”, og med transitiv tyding (med objekt): ”hun dryppet øynene (med øyedråper)”.

På nynorsk kan ein verken skrive ”dryppe”, ”dryppet/-a” eller ”drypte” for den første tydinga av verbet, dvs. at noko dryp. På nynorsk må det vere ”drype – draup – har drope”. Så kva har skjedd her?

Sjølv om mange meiner at nynorsk er eit konstruert språk, er det jo ikkje slik. Som regel har nynorsk eit nærare band til korleis ein prata i Noreg før ein blei påverka av dansk. Namnet på ringen Draupne er laga av fortidsforma til verbet ”drjúpa”, som blei til ”drype” i moderne norsk. Den gammalnorske bøyinga var ”drjúpa – draup – dropit”. Med dei vanlege lydendringane i norsk fekk vi då den direkte utviklinga ”drype – draup – drope”. Men det sterke verbet ”drype” er utelukkande intransitivt, dvs. at det ikkje kan ha objekt. Ein kan altså skrive ”det draup frå taket”, men ein kan ikkje skrive *”ho draup auga sine med augnedroper”. Den transitive varianten av verbet er svakt, noko som også gjeld for ei rekkje andre slike verb. Ein må altså skrive ”ho drypte auga sine (med augnedroper)” eller ”ho drøypte auga sine”. Her ser ein at det også finst eit regulært svakt verb ”drøype”, som blir bøygt: ”drøypte – drøypte – har drøypt”. Tilsvarande verb i gammalnorsk var ”dreypa”, som er avleidd av ”drjúpa”. Det same forholdet har ein t.d. mellom ”flyte” og ”fløyte” (bokmål: fløte (tømmer)), eller i ”kåpa hang på knaggen” og ”eg hengde kåpa på knaggen”. (Eg skreiv om såkalla ”parverb” i HD 29.10.2009.)

Det er ikkje uvanleg at opphavleg sterke verb skiftar klasse og blir svake i moderne norsk. Dei fleste seier t.d. ”bærte” og ”skjærte” i dag, sjølv om det eigentleg (offisielt) skal vere ”bar” og ”skar”. Sånn sett er det ikkje vanskeleg å skjønne at bokmål har svak bøying av verbet ”dryp(p)e”. Når ein no veit at det også finst (eller fanst) eit svakt verb ”drøype”, er det heller ikkje vanskeleg å skjønne at bokmål kan ha to alternative bøyingar ”dryppet” og ”drypte”. I bokmål (og i mange dialektar) har forskjellen mellom den intransitive og den transitive varianten av ”drype” forsvunne i verbbøyinga. Derfor finst det berre eitt verb og éin måte å bøye verbet på. I nynorsk må ein framleis skilje mellom ”draup” og ”drypte” alt etter om det dryp eller om nokon dryper noko. Det er no éin ting om ein hadde ein gullring som det draup nye gullringar av kvar niande natt, men enda betre hadde det jo vore om vi sjølv kunne drype eller drøype gullringar etter behov. Om ikkje anna har eg no prøvd å drøype nokre gullkorn her for språkinteresserte lesarar.