Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Hei, du”. Hamar Dagblad, 08.04.2010, s. 2. [>pdf av denne artikkelen]

Hei, du!
________________________________________

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Føler du at eg vender meg direkte til deg no? Er ”hei, du” ein grei måte å snakke til deg på? Eller blir det kanskje litt for personleg?

Vi bur i eit lite land, og det er ikkje så mange av oss. Vi fleipar gjerne med at folk spør om ein kjenner den eller den når vi fortel kvar vi kjem frå. Men det ”verste” er jo at ein som regel verkeleg har nokon felles kjende. Verda er ikkje stor her oppe i nord. Så då er det ikkje så rart at vi er på fornamn med dei fleste.

Vi reagerer likevel dersom det er ein telefonseljar på tråden og seier: ”Du, Jens…” Ein sånn tilfeldig seljar har ein jo som regel heller ikkje noko spesielt ønske om å bli betre kjend med. Ei anna sak er at det er mykje vanskelegare å seie nei til ein person som ein har eit personleg forhold til. Dei fleste av oss vil jo helst ikkje kjøpe noko av ein fremmend på telefonen. Og det er nettopp det som er grunnen til at telefonseljarane bruker ein personleg tone.

Etter at bruken av ”De” meir eller mindre har forsvunne frå daglegtalen til folk flest, er det i grunnen ikkje så lett å finne ut kva som er den beste måten å snakke til fremmende folk på. Språkrådet skriv på nettsidene sine at dei høflege formene aldri er obligatoriske, og det er eit spørsmål om skjønn eller smak når ein vil bruke dei. I 1981 skreiv Språkrådet (Råd om språk) at det tidlegare blei sett på som det korrekte å bruke ”De” når ein vende seg til fleire personar som ein ikkje var dus med. På 80-talet var det vanlegare og blei rekna som det korrekte å bruke ”dere” (med liten forbokstav). Men når ein skulle skrive til eit firma, skulle ein bruke ”De”, og når ein skreiv til organisasjonar, kunne ein bruke ”De” eller ”dere”.

Det er relativt klare reglar for bruken av ”De” i land som t.d. Tyskland og Frankrike. Etter 70-talet blei dette systemet derimot ikkje lenger oppfatta som tidsriktig i dei nordiske landa. Det er likevel litt forskjell mellom t.d. Danmark og Noreg.  På nettsidene til TV 2 NEWS fann eg ein diskusjon der det stod at ”en af vore værter var kommet til at sige ’du’ til seerne. Normalt siger vi ’De’ eller ’I/jer’, men det kan jo smutte”. Her er det altså minst éin dansk TV-kanal som meir eller mindre konsekvent bruker ”De”. Sjåarane var litt delte i meiningane sine, men fleire poengterte at De-forma var forsvunnen ut av bedriftene for minst 10 – 15 år sidan. Fleire meinte òg at De-forma i dag nærmast blei brukt og oppfatta som nedlatande. Andre meinte at ein sjølvsagt måtte bruke ”De”, fordi dansk var så ”flatt” frå før. Ein skulle prøve å finne fram dei ”finare” orda igjen. Folk som blei intervjua på TV, reagerte t.d. med å kalle det for ”højrøvet” når dei blei tiltalte med ”De”. ”Få det ’De’ fjernet, og tal så almindeligt dansk”, skreiv éin. Folk frå TV 2 sa at ein naturlegvis var dus med debattantane (bloggarane) på nettsida, fordi ein oppfatta seg som ein stor familie, men at TV-verten skulle halde ein nøytral tiltaletone overfor sjåarane. Det er interessant å sjå at nokon oppfattar tiltaleforma ”De” som nøytral, mens andre oppfattar forma som fremmend eller direkte nedlatande.

Eg fann også ein kort diskusjon om temaet på norske nettsider (Aftenposten). Der var det bl.a. nokre juristar som var opptekne av språket som sitt viktigaste verktøy. Éin skreiv at De/Dem var det ”riktige” ordvalet for juristar;  ”Slik har det vært, og slik skal det forbli”. Noko anna ville vere ei forflating av det norske språket, blei det sagt. Mens ein annan svarte at dei flirte rått av ”slikt kansellispråk”; ”Vi bryr oss om innhald, ikke om form”. Enda ein meinte at De/Dem var ”utdatert”, og at det ville skape ei kløft mellom juristar og ikkje-juristar. Ein annan igjen meinte derimot at høflegheitsformene generelt blei brukte i næringslivet.

Eg har ikkje gjort noka stor undersøking på dette, men eg har til og med høyrt frå folk på rundt seksti, at dei ikkje har ”De” i vokabularet sitt i det heile. Generelt kan ein vel seie at ein i Noreg ikkje lenger bruker ”De” i vanleg daglegtale, og at dei fleste (i alle fall yngre) ville oppfatte det som svært unaturleg. Vi synest altså det er naturleg og greitt å bruke ”du”. Men mange har problem med kombinasjonen ”du” pluss fornamn. I Tyskland, England og Frankrike er det vanleg å bruke uttrykk som svarer til ”herr” og ”fru”. Men det blir heller ikkje lenger brukt i Noreg. Det som er interessant, er at ”du, Haugan” då ville vere høfleg i Noreg, mens det ville vere totalt uakseptabelt (fornærmande) på t.d. tysk. Der må det anten vere: ”Du, Jens” eller ”De, Herr Haugan” (i mitt tilfelle måtte det til og med bli ”Herr Doktor Haugan”). Det er derimot heilt uaktuelt å bruke ”herr” i Noreg (anna enn i ein spøkjefull eller ironisk tone), og det å bruke ein doktortittel i vanleg samanheng er heller ikkje sosialt akseptert, og ville bryte med Jantelova. Så når ein skal skrive til nokon som ein ikkje kjenner så godt, er det like greitt å berre skrive ”hei”. Det er vel det som er ”nøytralt” hos oss, sjølv om det kan verke lite danna på folk frå ”siviliserte” land.