Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Je, jeg, e og eg”. Hamar Dagblad, 07.05.2009, s. 6. [>pdf av denne artikkelen]

Je, jeg, e og eg
________________________________________

KOMMENTAR

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk,
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Det har – som så mange gonger før – vore ein debatt om bruk av dialekt igjen. Ordet ”je” er liksom ikkje like fint som ordet ”jeg”. Og då er det snakk om ein bitte liten uttaleforskjell. Forskjellen mellom ”jeg” og ”eg” er litt større, men desse to ordformene høyrer jo ”berre” til to ulike skriftspråk. Det fører som regel berre til ein debatt om vi skal ha to skriftspråk eller ikkje, og handlar mindre om kva som eventuelt er finast å høyre på. Men korfor har vi eigentleg to ulike former av eit så sentralt ord som eit pronomen?

Ser vi på norsk, dansk og svensk som variantar av eitt språk, har vi som offisielle skriftformer ”eg”, ”jeg” og ”jag”. Her må det heilt openbert ha skjedd noko i språkhistoria. Så då får vi ta ei reise bakover i tid og finne ut korleis det var ”i gamle dagar”.

Den norrøne forma var ”ek”, og den felles germanske forma var ”eka”. Utviklinga i vestnorsk har altså vore relativt ”rett fram”. Først forsvann a-endinga i den såkalla synkopetida då mange urnordiske ord blei kortare, og seinare blei k svekka til g. Dette er ei relativt vanleg lydleg utvikling, og det hadde i praksis ikkje gjort noko om vi hadde halde på den gamle skrivemåten ”ek” og berre uttalt det som ”eg”. Den vestnorske (nynorske) forma er dermed lite ”spennande” i grunnen. Den ville nok ha fungert like godt for tusen og kanskje to tusen år sidan. Men korleis fekk vi variantane med j?

Utviklinga frå ”eka” til ”jag” og ”jeg” kallar ein bryting. Mens ein i urnordisk tid kunne ha hovudtrykket ulike stader i eit ord, blei det i overgangen til norrønt vanleg å ha trykket på den første stavinga. (Derfor vil ein t.d. kunne seie at uttalen ’banan faktisk er meir korrekt på norsk enn ba’nan. Men vi lånte inn dette ordet mykje seinare.) Trykkforskyvinga er nok éin grunn til at så mange endestavingar forsvann og orda blei kortare i norrønt. Men i staden for at endestavinga forsvann heilt, kunne ho også bli dregen med inn i hovudstavinga. Det kan vi t.d. sjå ved å samanlikne med dei germanske nabospråka våre. Mens det i urnordisk heitte ”hertan”, heiter det i tysk ”Herz” (t blir ofte til z i tysk). Men i engelsk heiter det ”heart”. Her ser vi at den gamle a-en har flytta fram i trykkstavinga. I norsk blei lydkombinasjonen ”ea” til ein glidelyd ”ja”, og vi fekk ”hjarte”. J-lyden kan så verke som ein i-omlyd, som eg har skrive om før. I-omlyden gjer at låge vokalar blir heva. I dette tilfellet blir a til e i mange dialektar, dvs. ”hjarte” > ”hjerte” (jf. forskjellen mellom nynorsk og bokmål).  Det er ikkje alltid ein ser den gamle a-en i skrift i engelsk. Vi har andre døme som ty. ”Helm”, eng. ”helmet” og norsk ”hjelm”; ty. ”eben”, eng. ”even”, norsk ”jamn” og ”jevn” (den norrøne forma var ”jafn”).

Ei anna form for bryting fekk ein når det stod ein ”u” i endestavinga i urnordisk. Døme på dette er ty. ”Bär”, eng. ”bear” og norsk ”bjørn” av urnordiske ”bernu”;  ”fjord” er også ei brytingsform av urnordisk ”ferþu”.

Så no byrjar vi å få det klart. Svensk ”jag” er den direkte utviklinga av ”eka” via ”eak” til ”jak” og ”jag” – ein har den same svekkinga av k til g som ved ”ek” > ”eg”.  I neste omgang verkar j-en på vokalen a og hevar denne til e, så vi får ”jag” > ”jeg”.

Svekkinga av k til g kan gå enda lenger. Den stemde konsonanten g kan bli velarisert og blir då til ein halvvokal j eller til ein i-lyd. Dermed får vi uttalevarianten ”jej”/”jei”. Det er denne forma som er grunnlaget for språk-/dialektdebatten den siste tida. Sjølv om ein skriv ”jeg” i bokmål, er det ”jei” som blir oppfatta som standard uttale (men prøv å endre skriftforma til ”jei”, så skal du sjå det blir rabalder. Det har ein jo opplevd med forskjellen i skrivemåte mellom ”veg” og ”vei” også mange stader).

Men her oppe rundt Mjøsa har svekkinga av den gamle k-en altså gått så langt at heile den siste lyden har forsvunne, og dermed er det berre ”je” igjen. Det er akkurat det same som har skjedd mange plassar med den vestnorske forma ”eg”; den har blitt til ”e” og kanskje blitt senka til ”æ”, som i min dialekt. Men det er ingen som påstår at ”e” eller ”æ” ikkje er like fint som ”eg”. Kanskje nynorsk blir oppfatta som ”bondsk” frå før. Men det er faktisk berre snakk om heilt vanlege lydelege endringar i språket.

Så korfor skal ein diskriminere kvarandre på bakgrunn av korleis ein uttaler eit ord i eit bestemt område? Både bokmål og nynorsk er skriftspråk, og vi har mange, mange ulike variantar å uttale dei skriftnormerte orda på i dei ulike dialektane. Dermed må det vere lov å bruke ”je”, og eg tek meg retten til å seie ”æ” – uansett om det står ”eg” eller ”jeg” i ein skriven tekst.