Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Til ære for ærfuglen”. Hamar Dagblad, 03.06.2010, s. 17. [>pdf av denne artikkelen]

Til ære for ærfuglen
________________________________________

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Eg sit ofte og filosoferer rundt større og mindre språklege fenomen, og det er jo ein fin ”hobby” som kostar lite eller ingenting, og som alle kan halde på med til alle tider av døgnet.

Dagens tekst handlar om ærfuglen og har utgangspunkt i ein fin vinterdag der eg var i Molde og såg ut over fjorden og observerte nokre ærfuglar som koste seg i bølgjene. Ærfugl. Det er jo ein svært ærverdig fugl; stolt og vakker. Det er eit fint namn på ein fugl. Men namnet har neppe noko å gjere med ordet ”ære”. Dessutan heiter ærfuglen ”ederfugl” på dansk og ”Eiderente” på tysk. Så her må eg grave litt igjen for å finne ut av samanhengen.

Hovudsporet eg går etter, er at vi har mange ord i norsk der d-en er stum (t.d. i ”bord” – av ”borð”) eller har forsvunne heilt, også ut av skriftbiletet (t.d. ”Noreg” – av ”norðvegr”). Som regel har vi då hatt ein ð (edd eller stungen d) i gammalnorsk. Ð blei uttalt som th i ”there” i engelsk, og hadde lett for å forsvinne i norsk, dersom den då ikkje blei til d. Sidan både dansk og tysk har ein d i fuglenamnet, er det svært sannsynleg at vi også hadde ein d (ð) i norsk, tenkjer eg.

Eg går til Falk og Torp si etymologiske ordbok og finn der ulike ordformer i eldre nordiske språk, t.d. ”ithær” i gammaldansk og ”eder” i gammalsvensk, ved sida av ”er”. Her ser ein dei to moglege lydmessige utviklingslinjene vi kan få: anten blir ð (th) til d, eller så forsvinn lyden heilt – ”ither” > ”eder” eller ”ither” > ”er”. Den gammalnorske forma var ”yðr”. Ut frå den forma ser eg at e-en i ”ither” eller ”eder” må ha komme inn for å lette uttalen av kombinasjonen ðr. Det er ein såkalla svarabhaktivokal, ein innskotsvokal. Det er den same vokalen vi har fått i bokmålsformer som eter, bryter og river for å lette uttalen av konsonant + r, og som på nynorsk har formene et, bryt og riv (dvs. r-en fall rett og slett bort).

Ser ein på den gammalnorske forma ”yðr”, er utviklinga til ”ær” eigentleg svært lett å sjå. Stungen d (ð) fall stort sett bort i norsk, og dermed sit ein igjen med ”yr”. Men før ð fall bort, rakk lyden tydelegvis å påverke kvaliteten på y-en, som blei senka til æ, og då fekk ein ”ær”. Den moderne islandske forma er ”æður” (eller ”æðarfugl”), dvs. med senking av y til æ, men med ð på plass. I tillegg har islandsk u-en, som er den islandske svarabhaktivokalen (jf. såkalla ”vossa-u”).

Den tyske forma ”Eiderente” kan verke litt spesiell, sidan ”ei” vanlegvis er ei diftongering av ein lang i, t.d. norsk ”is” vs. tysk ”Eis”. Den gammalnorske forma var derimot ”yðr”, med ein kort y. Dette gjev derfor ikkje meining når ein ser på den generelle parallelle utviklinga i dei germanske språka. Forklaringa er her at tysk har lånt inn namnet på ærfuglen i samband med dunhandelen med Island for fleire hundre år sidan. Den islandske uttalen av æ er ai, og dermed fekk ein den tyske forma ”Eiderente”. Så i dette tilfellet fanst ikkje ordet i tysk i det heile før ein byrja å handle med nordområda. All ære til ærfuglen som klarte å eksportere både fjør og namn.