Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Om sauer og svarte får”. Hamar Dagblad, 02.09.2010, s. 6.  [>pdf av denne artikkelen]

Om sauer og svarte får
________________________________________

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Etter å ha skrive om dei store rovdyra i norsk fauna, lurte eg på kva som var eit naturleg tema å halde fram med. Eg er alltid oppteken av at det gjerne finst fleire sider ved ei sak; vi må jo ikkje stå igjen med nokon svarte får. Og når rovdyra har fått sitt, må eg vel òg skrive litt om sauer.

Eg er vant til at ein og annan prøver å ”ta” meg for nynorsken min. Så då kan fleirtalsforma ”sauer” vere greitt å starte med. Ja, fleirtalsforma av ”sau” er ”sauer” på nynorsk per i dag. Forma ”sauar” er såkalla klammerform. Dette kan endre seg etter den kommande rettskrivingsreforma, men det er ein språkhistorisk grunn til at vi har ulike fleirtalsformer i nynorsk, t.d. ”ulvar” og ”bjørnar” vs. ”sauer”.

I gammalnorsk hadde ein to ulike fleirtalsendingar for hannkjønnsord, –ar og –ir. I mange dialektar har a-en halde seg, mens i-en blei senka til e. I bokmål har begge vokalane blitt senka til e, og ein har derfor berre –er som fleirtalsending i både hannkjønnsord og hokjønnsord. Dei gammalnorske orda ”ulfar” og ”sauðir” har blitt til ”ulvar” og ”sauer” i nynorsk. Her ser vi også at den gamle edd-en (ð) har forsvunne på veg til moderne norsk. Dette var ei svært vanleg utvikling. Til og med der vi i dag skriv d istf. ð, vil vi ofte ikkje uttale lyden lenger, t.d. i ”bord” og ”fjord” som var ”borð” og ”fjorð” på gammalnorsk.

Eit anna ord for ”sau” er ”får”. Vi seier bl.a. ”fårikål” og ikkje ”sauikål”. Går ein langt nok tilbake i språkhistoria, finn ein ut at ”får” hadde å gjere med ”ull”. I slekt med dette ordet er bl.a. også ”faks”, som jo er ”hår”. Det greske verbet som er ei slags grunnform, kan ein lese i Falk og Torp si etymologiske ordbok, hadde å gjere med ”rive, plukke, kjemme”, og refererer til ei tid der ein ikkje klipte sauen, men reiv eller plukka av ulla.

Men kvar kjem så sauen inn i biletet? I samsvar med gamle heidenske skikkar var det vanleg å ofre sauer. Sauene blei då gjerne kokte først. Og ordet ”sau” og gammalnorsk ”sauðr” har rett og slett samanheng med ”syde”, dvs. å koke. Den nynorske bøyinga av verbet er då også ”syde – syd – saud – sode”. Her ser ein verbforma ”saud”, som representerer grunnlaget for substantivavleiinga. Det er heller ikkje vanskeleg å sjå sambandet til ”sodd”, som er kjøttsuppe, dvs. kokt kjøtt.

Når vi no har funne ut av det språklege og kulturelle opphavet til ordet ”sau”, er det interessant å sjå at det tyske ordet ”Sau” refererer til ein hogris. Korleis kan no dette ha seg? Det tyske ”Sau” var ”su” i gammalhøgtysk. Ein lang u i germansk blei gjerne til au i høgtysk, jf. skiljet mellom moderne norsk og tysk ”hus” – ”Haus” og ”mus” – ”Maus”. Ordet ”su” har vi også i moderne norsk for sugge eller purke. I gammalnorsk var forma ”sýr”. Ifølgje den tyske etymologiske ordboka til Kluge var ordet ”su” eit såkalla onomatopoetikon, dvs. eit lydhermande ord, som refererte til gryntinga. Ein brukte t.d. ordet ”suk” i tysk for å lokke på grisene. Her ser ein også slektskapen til verba ”sukke” og ”suge”.

Det tyske ordet for ”sau” er elles ”Schaf”, som Kluge ikkje har noka eintydig forklaring på, men som andre meiner har samanheng med verbet ”skave/skrape” (tysk ”schaben”). Dette refererer då eventuelt igjen til at ein skrapa av ulla av skinnet i gamle dagar. Både tysk, engelsk og nederlandsk har variantar av dette namnet (”Schaf, sheep, schaaf”), mens dei nordiske språka altså har ”sau” eller ”får”. Ordet ”får” har elles også samanheng med ”fe” (tysk ”Vieh”), som generelt viser til ulike ”pelsdyr”. Når ”fe” svarer til ”fee” på engelsk og tyder ”lønn/betaling”, har det å gjere med at ein gjerne betalte med dyr før det blei vanleg med pengar. Ein kan koke kjøtt, og nokon koker pengar; nokon vaskar ull, og nokon vaskar pengar. Det er berre det svarte fåret som aldri blir kvitt, uansett kor mykje ein koker eller vaskar det. Forresten, viss ein synest at ”din dumme sau” er relativt harmlaust på norsk, bør ein ikkje seie det tilsvarande ”du dumme Sau” til ein tyskar. Då vil ein fort sitje igjen med fåreblikk og svarteper.