Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Norsk i lærarutdanninga”. Hamar Arbeiderblad, 24.09.2008, s. 25.
[Mellomoverskrifter er sette inn av redaksjonen.]
[>pdf av denne artikkelen - nettartikkel på h-a.no]
Debattinnlegg til Knut Imerslund: "Sidemålet i lærerutdanningen".
[Dei ulike debattinnlegga på h-a.no.]

Norsk i lærarutdanninga

Ekskollega Knut Imerslund sitt innlegg i HA 16.9. var nok litt meir konsistent enn det førre (2.9.). Det set eg pris på, og det er på mange måtar eit godt bidrag i språkdebatten. Men det tyder ikkje at eg er meir einig med han for det.

JENS HAUGAN
førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
DEBATT

 
Språkdebatten har dreidd litt ifrå å handle om sidemålet i skolen til å handle om «sidemålet» i lærarutdanninga. Spørsmålet er om ein i det heile kan snakke om «sidemål» når det gjeld norsk i lærarutdanninga. Som norsklærar skal ein dokumentere at ein kan bruke begge målformene, bokmål og nynorsk; punktum. Både bokmål og nynorsk er norsk, og det er i beste fall interessant at så mange snakkar om ulike morsmål eller riksspråk vs. særspråk i denne debatten.

Morsmål
Når Imerslund snakkar om å «lære seg å skrive to forskjellige morsmål», må eg nesten etterlyse ein debatt om kva ein skal definere som eit morsmål. Eg har i min endelause naivitet gått ut ifrå at dei fleste i Noreg snakka norsk (denne utsegna bør ikkje mistolkast eller takast ut av denne samanhengen). Det finst hundrevis av dialektar og sosiolektar i Noreg, både i aust og vest og sør og nord, men dei fleste vil vel seie om seg sjølve at dei snakkar norsk, og at det er morsmålet deira. Dersom vi altså definerer alle desse hundre- og tusenvis av variantane som morsmål, korfor skal ein då gjere eit så stort problem ut av to normerte skriftformer som begge byggjer på dette eine morsmålet norsk?

Dersom ein skal snakke om morsmål i ei snever tyding, er verken bokmål eller nynorsk morsmål. Det er to skriftspråk, og eit skriftspråk er eit forsøk på å bli einige om ei felles skriftleg norm for mange ulike variantar innanfor eit munnleg språkområde. Eit skriftspråk vil alltid vere eit kompromiss, og det bør ein ikkje gløyme når ein debatterer om eit ord er «stygt» eller «ekte» eller «riktig». Det vil sjeldan vere slik at ein skriv akkurat slik ein snakkar, med mindre ein definerer skriftspråket som den einaste riktige malen og normerer talespråket etter det. I Noreg er det per i dag ikkje slik. I dei fleste samanhengane kan ein snakke dialekt i dag, og det er t.d. lov å seie «dom åt pomfri», sjølv om ein ikkje ville skrive det slik på verken bokmål eller nynorsk.

Andre argument som Imerslund kjem med, har blitt brukt av fleire av dei andre sidemålsmotstandarane. Det er fleirtalsargumentet, og det er bruken av ordet «tvang». Alle blir «tvinga» til å lære engelsk på skolen, men om det er så eller så mange som av ein eller annan grunn aldri kjem til å skrive engelsk i sitt vaksne liv, har etter det eg veit, aldri blitt lyfta fram som eit reelt problem. Det same gjeld matematikken. Det er ein brøkdel av matematikken ein lærer på skolen, dei fleste av oss vanlege dødelege kjem til å bruke reint praktisk seinare i livet. Men hadde ein klart å halde i gang ein nasjonal debatt om dette i lengre tid? Neppe.

Når det gjeld motivasjon som eit argument, vil eg kontre med at alle som vel å studere norsk, bør vere motiverte til å lære om alle dei relevante sidene ved norskfaget. Sjølv om ein eventuelt ikkje skulle like Ibsen, bør ein vere motivert til å setje seg inn i hans forfattarskap. Og sjølv om ein ikkje likar grammatikk, bør ein gjere ein innsats for å lære dei viktigaste komponentane. Skilnadene mellom bokmål og nynorsk er ein del av dette, på same måte som dei viktigaste dialektskilnadene er pensum i norskfaget per i dag.

Eg er grunnleggjande ueinig i påstandar om at ein endrar status og haldningar ved å fjerne eit «problem» heilt. Dette går i same retning som å stoppe all innvandring til Noreg, i staden for å jobbe med haldningsskapande arbeid og integrering. Fleire sider ved denne debatten om noko så harmlaust som to variantar av norsk skriftspråk kan tyde på mangel på respekt og toleranse for mangfaldet på samfunnsnivå. Det er ikkje rart at ein slit med integrering av ting som verkeleg kan kjennast som fremmendt, når ein ikkje kan godta to relativt like variantar av sitt eige «morsmål» ein gong.

Reell valfridom
Det er nok også grunn til å peike på at ein ikkje skal misbruke barna i denne debatten. Eg har heile tida prøvd å seie eksplisitt at eg ser debatten meir som ein debatt om demokrati og reell valfriheit (-heit, ja) enn om bokmål og nynorsk. Skal det vere slik at foreldre og besteforeldre skal ta valet for barna? Eller skal vi ha ein skole der vi lærer tilstrekkeleg mykje til at vi kan ta eigne val, om det no måtte vere religion eller språk? Som Imerslund sjølv skriv, barn og unge er interesserte i språk. Det er heilt korrekt. Og dei veit ikkje at det er noko «gale» med sidemålet før dei vaksne fortel dei det. Derfor bør ein tenkje over korleis ein som vaksen er med på å påverke elevane og studentane sine haldningar. Også på dette grunnlaget stiller eg meg kritisk til Imerslund sin argumentasjon mot norsk i lærarutdanninga.