Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Forstå det, den som vil". Hamar Arbeiderblad, 24.08.2010, s. 29.
[>pdf av denne artikkelen] - Innlegget er eit svar på: Ulmar Wollan: Mer om Katynskogen, HA, 19.08.2010 [pdf av innlegget]
Forstå det, den som vil
 

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Ulmar Wollan ber meg i HA 19.08. om ein kommentar til bruken av ordet ”forståelse” i debatten om Katynskogen, og det er sjølvsagt svært hyggeleg å bli spurt om råd.

Eg prøver å følgje med i debattane i HA, ikkje nødvendigvis berre fordi eg eventuelt er interessert i temaet som blir diskutert. Eg er glad i skikkelege debattar og meiningsutvekslingar, gjerne med litt temperatur, og registrerer både med glede og undring eller også sorg korleis vi kommuniserer med kvarandre og eventuelt mistolkar og misforstår kvarandre.

Sjølv om eg har studert og underviser i språk og kommunikasjon, føler eg meg svært ofte makteslaus. Språk er eit medium som alltid vil ha minst to sider. I ein litt enkel modell snakkar vi gjerne om ”sendar” og ”mottakar”. Det er nokon som ytrar (”sender”) noko, og det er éin eller fleire som mottek ytringa. Dessverre er det som regel ikkje slik at alle ytringane er eintydige. Dette inneber bl.a. at ein som mottakar må tolke det ein høyrer eller les.

Kommunikasjon er eit fremmendord i norsk, som dei fleste av oss skjønner, men som dei færraste kanskje veit den eigentlege tydinga av. Å kommunisere tyder heilt konkret å gjere noko saman. Dvs. sjølve meininga til ei ytring er eit samarbeidsprodukt. ”Sendaren” prøver å formulere seg på best mogleg måte for å få fram sin bodskap, mens ”mottakaren” prøver å tolke med dei beste intensjonane ut ifrå konteksten og sin eigen bakgrunnskunnskap for å finne fram til ei felles meining. Einar Steffenak og Willy Barmoen verkar t.d. ofte å vere lite interesserte i å komme fram til ei felles forståing av kva den andre seier. Men dette kan jo ha ein viss underhaldningsverdi for oss andre som står på utsida.

Men tilbake til Ulmar Wollan sitt spørsmål. Wollan er i tvil om korleis han skal tolke Bjørn Sandvold sitt innlegg i HA 13.8. Dessverre har eg ikkje avisa frå den dagen lenger. Derfor kan eg berre sjå på dei linjene Wollan siterer. Sandvold var interessert i å gje ”en forståelse av bakgrunnen for hendelsene” i Katynskogen, slik eg les teksten, og Sandvold synest ”forståelsen er vel så interessant som selve hendelsen i all historie. En slik forståelse må, for all del ikke forveksles med sympati, eller mangel på sådan. Det er her enkelte blander kortene.”

I den grad Wollan ønskjer å bruke meg som ein slags ”dommar” i denne saka, noko som også kan vere eit retorisk verkemiddel i ein polemikk, meiner eg at Bjørn Sandvold har prøvd å vere svært så tydeleg i sine formuleringar for å prøve å ikkje bli misforstått. Sjølv om ordet ”forståelse” kan ha litt ulikt innhald, alt etter kva kontekst det førekjem i, er det ikkje vanskeleg å tolke Sandvold her, både på kontekstuelt grunnlag og på grammatisk grunnlag.

Sandvold skriv eksplisitt at ”en slik forståelse” ikkje måtte forvekslast med ”sympati”. Han gjer det altså heilt klart at han ikkje refererer til dette potensielle tydingsinnhaldet i ordet ”forståelse”. Samtidig er også den grammatiske bruken i denne samanhengen klar. For det første er det ikkje vanleg å bruke artikkelen ”en” når ein snakkar om empati. Ein ville neppe seie ”jeg har en forståelse for at du har det vondt”. Den andre grammatiske markøren er preposisjonen. Sandvold skriv ”den gir en forståelse av bakgrunnen for hendelsene”. Det er ein vesentleg forskjell mellom å ha ”en forståelse av” og ha ”(en) forståelse for”. Det første uttrykket refererer til at ein har innsikt i eller kunnskap om noko, mens det andre uttrykket tyder at ein personleg og emosjonelt kan setje seg inn noko og eventuelt føle det same, eller at ein i alle fall skjønner korfor den andre føler som han eller ho gjer. Etter mi personlege og faglege vurdering burde Wollan altså ikkje ha nokon grunn til å vere i tvil om Sandvolds forståing og bruk av ordet ”forståelse”.

I mange diskusjonar, spesielt når det er følelsar eller eventuelt motsette politiske syn involvert, er det ikkje nødvendigvis alltid ”sendaren” som ikkje evnar å formulere seg klart og eintydig nok. Svært ofte er ”mottakaren” rett og slett ikkje interessert i å tolke sendaren sin bodskap i beste meining. Det er altså gjerne viljen til å tolke rettferdig det står på. I ein polemikk gjeld det jo å så tvil om motstandaren sine argument og haldningar, og då er meir eller mindre alle verkemiddel tillatne. Eg har som sagt ikkje heile Sandvold sitt innlegg framfor meg, men på bakgrunn av dei setningane eg har tolka her, er Sandvold frikjend på alle punkt.

Det var koseleg å bli spurt om råd, og eg stiller gjerne opp ein annan gong når nokon har spørsmål om språk og kommunikasjon. Takk for tilliten, Wollan. På den andre sida, når alt kjem til alt, er eg sjølv, trass i fin tittel og stilling som førsteamanuensis i norsk, berre ein ”forståsegpåar”.