Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Ulike synspunkt på språksyn og livssyn”. Hamar Arbeiderblad, 23.08.2008, s. 32.
[Mellomoverskrifter er sette inn av redaksjonen (og overskrifta er endra frå "språksyn og livssyn").]
[>pdf av denne artikkelen - nettartikkel på h-a.no]
Referanse til M. B. Bjøru: "Noen tanker om nynorsk" (HA 19.08.08, s. 4) og B. K. Ørbæk: "Om språktvang og dens konsekvenser" (HA 20.08.2008, s. 32)
[Dei ulike debattinnlegga på h-a.no.]

Ulike synspunkt på språksyn og livssyn

Då eg var på veg til høgskolen i dag, overhøyrde eg nokre studentar som prata om bokmål og nynorsk, og eg fekk nye innspel til dagens «preike». Hm, det var ikkje heilt slik.

JENS HAUGAN
førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
DEBATT

 
Eg stod faktisk på bokhandelen då dette skjedde. Men eg får ofte assosiasjonar til kyrkje og religion når det gjeld bokmål og nynorsk.

Akkurat som presten er eg i grunnen heldig som har ein jobb som alle rundt meg har eit forhold til på ein eller annan måte. Ein kan vere for eller imot bokmål eller nynorsk, ein kan vere liberal, moderat, radikal, ekstrem, ja, truande eller fråfallen og mykje anna, men dei fleste har ei haldning til språk, og dei færraste er heilt likegyldige.

Likskapstrekk
Det finst fleire likskapstrekk mellom språksyn og religion (eller kanskje ein heller burde snakke om tru). Noreg kan i utgangspunktet kallast eit kristent land, reint historisk-kulturelt og kanskje administrativt. Men før eg tergar på meg folk som har ei meining om dette temaet (eg skal ikkje blande meg inn i ein slik debatt), vil eg skynde meg og få fram at det prinsipielt er religionsfridom i Noreg, og at kvar enkelt av oss har lov og rett til å tru eller ikkje tru kva vi vil.

I det offentlege utdanningssystemet er dette blant annet synleggjort gjennom eit religions- og livssynsfag som prøver å dekkje dei viktigaste trusretningane i verda. På dette punktet har utviklinga - blant annet på grunnlag av offentleg debatt og omsyn til demokrati og menneskerett - gått ifrå eit reint kristendomsfag til eit meir ope og demokratisk skolefag (RLE).

Den andre vegen
Når det gjeld debatten om sidemålet (nynorsk), verkar det som om mange ønskjer å gå andre vegen, nemleg at eit ope og mangfaldig norskfag burde bli meir snevert og mindre demokratisk. Reint samfunnsmessig er jo dette i grunnen veldig interessant, spesielt når det norske samfunnet generelt er svært prega av indiviualisme og trua på personleg fridom.

No kan eg vere einig i at ein kan trekkje dette med likskap mellom religionsfridom og valfri målform for langt. Det viktigaste argumentet, som eg gjerne bevisst og naivt kan spele over til motstandarane i språkdebatten, er at undervisninga i ulike trusretningar ikkje fører til at nokon blir «tvinga» til å praktisere den eine eller andre trusretninga.

Livssynsfag
Men hovudpoenget med eit livssynsfag i skolen må jo vere at ein tileignar seg kunnskapar om ulike religionar og livssyn, som ein i neste omgang kan bruke både for å fungere som ein demokratisk innstilt samfunnsmedlem i samspel med andre menneske med ulik bakgrunn, og for å kunne ta bevisste, personlege val med omsyn til sitt eige livssyn. Her er vi over i debatten om skole, undervisning, danning, mål og middel osv.

Mens eg held på og tenkjer over likskapane mellom religion og målformer, kan eg ikkje la vere å tenkje over omgrepet «barnetru». Eit sentralt punkt i visse kristne miljø er jo gjerne at det på ein måte er «betre» eller «riktigare» å tru utan å ha sett lyset først (eg bruker dette igjen som eit bilete og ønskjer ikkje å starte ein debatt om kristendommen og ei fortolking av denne). Poenget er her at sanninga ligg der, uansett om ein ser og får konkrete argument eller teikn som stadfester den. Eg føler ofte at dei som argumenterer sterkast for bokmål (eller imot nynorsk), meiner at bokmål er den einaste sanninga, at nynorsk er vranglære, og at det å kunne sjå (og lese) ting frå fleire sider heller er til hinder enn til gagn for samfunnet. Debatten vil då ofte vere meir prega av følelsar («tru») enn av saklege argument.

Betre samfunn
Kravet om sidemål i skolen blir av nokon framstilt som «tvang», og ein snakkar om urettferdige maktforhold i utdanningssystemet. Ørbæk (20. august) snakkar t.d. om «motstand og kamp, hat og irrasjonelle handlinger». Men så er det likevel mange av oss lærarar som trur at undervisning og læring, mest mogleg variert og differensiert kunnskap om alt som angår natur og menneske, generelt fører til eit betre samfunn og betre individuell livskvalitet.

Heldigvis har vi så langt hatt politikarar som har følgt ei demokratisk og kunnskapsbasert linje i utdannings- og språkpolitikken, og heldigvis er det mange lærarar i skolen som satsar på haldningsskapande arbeid, og som trur på at den enkelte elev vil velje å leve og styre sitt eige liv på bakgrunn av tileigna kunnskapar, og med respekt for mangfaldet i storsamfunnet.
Innlegget som den tidlegare lærarstudenten skreiv i HA (19. august), viser i alle fall at det er håp for at god undervisning og læring fører til ei positiv utvikling og haldningsendringar. Og det heile skjer faktisk utan tvang - i den grad ein ikkje oppfattar fagplanar, pensumlitteratur og kunnskapskrav som tvang.