Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Såmmå å je er hen i væla, bære je ser Mjøsa”. Hamar Arbeiderblad, 22.05.2010, s. 29.
[Mellomoverskrifter er sette inn av redaksjonen.]
[>pdf av denne artikkelen - nettartikkel på h-a.no]
Såmmå å je er hen i væla,
bære je ser Mjøsa

 

Eg er innflyttar, men eg har jo blitt glad i Mjøsa, eg òg – sjølv om eg saknar fjord og fjell. Men nesten uansett kvar ein er i verda, har ein alltid språk og dialektar rundt seg.

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
INNLEGG


Setninga i overskrifta, ”Såmmå å je er hen i væla, bære je ser Mjøsa”, kan ein nok høyre på begge/alle sidene av Mjøsa. Kanskje er det berre ei sak mellom Hamar og Gjøvik der nokon prøvde å dempe ”striden” mellom dei to byane litt. Kven er det eigentleg som bur på den ”rette” sida av Mjøsa? Eller kanskje handlar sitatet om at innlendingane tradisjonelt er svært så bufaste?

Spennande fenomen
Så lokalkjend har eg ikkje blitt enno, at eg kan uttale meg om opphavet til dette sitatet. Eg har høyrt setninga mange gonger, og eg har også sett ho på trykk i den forma eg har brukt ho her. Det verserer elles også ulike variantar på Internett. Men som språkvitar ser eg med ein gong mange spennande fenomen i denne setninga, som eg har lyst til å dele med andre som måtte vere interesserte.

Det første fenomenet eg vil ta opp, heiter ”jamning”. Jamning tyder at ulike lydar i eit ord blir meir like (jamnare) kvarandre, eventuelt heilt like (utjamna). Ein kan også bruke fremmendordet ”assimilasjon” (= gjere likare). Ordet ”såmmå” svarer til adjektivet ”samr” i gammalnorsk. ”Samr maðr” tydde t.d. ”same mann”. I bestemt form hadde ein då ”sami maðrinn” – ”(den) same mannen”. I nynorsk har vi den normaliserte forma ”same”, og i bokmål har vi ”samme”. Det er svært vanleg at m blir dobla, jf. kome vs. komme, røme vs. rømme o.l. Adjektivet ”samr” kunne ha ulike endingar i bestemt form i gammalnorsk, alt etter om det stod saman med hankjønns-, hokjønns- eller inkjekjønnsord, t.d. ”sami maðr, sama konan, sama barnit”.

I oppløysing
Etter at kasus- og endingssystemet i gammalnorsk gjekk i oppløysing, har ein berre éi ending i normalisert nynorsk og bokmål: -e. Svært mange av bøyingane, uavhengig av kjønn, hadde –a ending i bestemt form. I samband med hokjønn (”kona”) og fleirtal for alle formene kunne ein også høyre ”sQmu”, dvs. ”såmu”. Det er derfor ikkje rart at mange dialektar i dag har ”samma” eller ”såmmå” som form. Den eine forma er då meir eller mindre ”originalforma”, som framleis har a-endinga, mens den andre har fått endinga si tilpassa den gamle ”o-med-kvist-lyden”, å.

Det andre ordet, ”å”, finn ein også som ”hå” rundt Mjøsa. Dei normaliserte skriftformene er anten ”kvar” eller ”hvor”. Den gammalnorske forma var ”hvar”. Nynorsk følgjer prinsippet om at dei fleste dialektane har endra uttalen av hv til kv, eventuelt utan v, mens bokmål held på den gamle skrivemåten hv, mens h ikkje lenger blir uttalt. I dialektane kunne kombinasjonen bli utsett for mange ulike lydendringar. Eg personleg seier t.d. ”kor”, dvs. med k, utan v og med ei runding og heving av den gamle a-en til o (jf. bokmål ”hvor”). I mjøsdialektane sit ein ofte berre igjen med ein runda vokal, å. Dvs. at både hv og r har forsvunne. R-bortfall har ein generelt i svært mange tilfelle i dei fleste dialektane, og v-en kan som nemnt også lett forsvinne.

Prøysen
Ordet ”je” har eg omtalt tidlegare. Her blei den urdnordiske forma ”eka” utsett for såkalla ”bryting” i austnordisk. Fenomenet liknar eigentleg litt på jamning der den siste vokalen påverkar den første vokalen. Ved bryting bryt den siste vokalen seg framover i trykkstavinga. Derfor fekk ein forma ”eak” istf. ”eka” i austnordisk. Seinare utvikla ordet seg til ”jak” og ”jeg”. I vestnordisk var forma ”ek”, som vi finn i nynorsk som ”eg”.

Ordet ”er” har eg også sett skrive som ”æ” i samband med dette sitatet, og forma vil då gå under såkalla ”r-bortfall” og ”senking” av e til æ.

Ordet ”væla” kjenner dei fleste i Noreg i skrift via Alf Prøysen sine tekstar. Den nynorske forma er ”verda”, dvs. med rd. ”Væla” skal uttalast med såkalla ”tjukk l”. I dette tilfellet har tjukk l også oppstått som eit slags jamningsprodukt. I gammalnorsk hadde ein ”verð” med stungen d. Kombinasjonen av r og ð var nok litt vanskeleg å uttale for mange slik at rullinga av tunga etter kvart blei høyrd og tolka som ein l-lyd.

Enda meir innhald
Når det gjeld ”bære”, svarer dette ordet til ”berre” i nynorsk og ”bare” i bokmål. ”Berre” er eigentleg også ei bestemt form, nemleg av adjektivet ”berr” (”bar”). Her har ein dei same adjektivendingane i gammalnorsk som eg har nemnt før, i, a og u. I moderne norsk har desse endingsvokalane blitt senka til e (i skriftspråka), mens dialektane kan ha ulike variantar. I orda ”bære” og ”væla” er det (den opphavlege) r-en som har ført til ei senking av e til æ, elles har det ikkje skjedd så mykje spennande.

Og dermed har vi sett ei rekkje spennande og sentrale dialektfenomen i berre éi setning. Kanskje setninga ”Såmmå å je er hen i væla, bære je ser Mjøsa” no får enda meir innhald for den eine eller den andre etter å ha funne dei språklege røtene her ved ”den blanke, skinande fjorden”, som er éi mogleg tolking av namnet på Mjøsa.