Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Wergland og språkdebatten”. Hamar Arbeiderblad, 21.10.2008, s. 5.
[Mellomoverskrifter er sette inn av redaksjonen.]
[>pdf av denne artikkelen - nettartikkel på h-a.no]
Innlegg i den generelle språkdebatten i HA".
[Dei ulike debattinnlegga på h-a.no.]

Wergeland og språkdebatten

Vi er inne i det såkalla Wergelandsåret. Høgskolen i Hedmark markerte dette for kort tid sidan ved å arrangere eit seminar om Wergeland i samband med Forskingsdagane.

JENS HAUGAN
førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
DEBATT

 
Så vidt eg kunne sjå, var ingen av dei som har markert seg i språkdebatten i HA i år, til stades på dette seminaret - bortsett var Knut Imerslund, som var den som hadde ansvaret for seminaret.

Moderne
Dei fleste i Noreg har nok i det minste høyrt om Henrik Wergeland. Sjølv om det er to hundre år sidan han blei fødd, finst det mange gode grunnar til å minnast han. Nokre forbind han først og fremst med 17. mai, andre tenkjer kanskje mest på han som ein svært produktiv diktar, atter andre er interesserte i hans syn på religion, og for meg er det Wergeland som debattant og hans rolle i framvoksteren av norsk skriftspråk som er mest spennande.

Føredragshaldarane på seminaret hadde ulike innfallsvinklar til Wergeland. Men alle føredraga viste tydeleg kor moderne Wergeland var i tankegangen sin, både i forhold til likestilling, demokrati, religion, tale- og tankefriheit, barn - og altså språkbruk.

Stor diktar
Wergeland var ein stor diktar, og språket var eitt av det viktigaste verkemidla hans. Skriftspråket i byrjinga av 1800-talet var dansk, men Wergeland brukte etter kvart fleire og fleire særnorske ord, og han laga eigne ordkreasjonar etter behov. Det er snakk om stor ordkunst og kreativitet.

Lars Anders Kulbrandstad viste til at Wergeland brukte rundt 58.000 ulike ord i tekstane sine. Dette er eit ufatteleg stort tal når ein samanliknar med andre store diktarar, som t.d. Hamsun og Ibsen, som brukte høvesvis 33.000 og 29.000 ulike ord. For å setje dette i perspektiv: det gjennomsnittlege ordtilfanget i vanleg daglegtale hos folk flest blir anslått til å liggje rundt 5.000-6.000 ord.

Nyskapande
Wergeland var nyskapande og radikal, og han hadde mange motstandarar i samtida. Den mest kjende opponenten til Wergeland var Johan Sebastian Welhaven. Wergeland og Welhaven hadde ein språkdebatt gåande på 1800-talet, der Wergeland bl.a. blei anklaga for språkbruken sin. Wergeland prøvde (etter dåtidas forhold) å skrive så naturleg og talemålsnært som mogleg, og han følte at skriftspråket, som var dansk, ikkje var særleg godt eigna til dette.

Mange artiklar og debattinnlegg om rettskriving og språkbruk førde etter kvart til at det danske skriftspråket blei meir og meir fornorska. Sånn sett kan ein like godt seie at det var Wergeland som var bokmålets eigentlege far, som Imerslund påpeika, og ikkje Knud Knudsen.

Ivar Aasen
I språkhistoria viser ein gjerne til Wergeland vs. Welhaven og Aasen vs. Knudsen som representantar for ulike syn. Men det er nok ikkje så enkelt. Landsmålet som blei skapt av Ivar Aasen, var enda meir nyskapande og radikalt i forhold til det danske skriftspråket. Aasen valde berre å gå enda lenger enn Wergeland. Men i praksis er vel Wergeland eigentleg også nynorsken sin far dersom ein vel dette perspektivet. Det blei tvillingar - like vakre på kvar sin måte...

I dag er det Wergeland som blir huska best, mens Welhaven har komme meir i bakgrunnen. Dei fleste forbind noko positivt med Wergeland, og dei fleste er nok einige om at Wergeland sin innsats var bra for norsk skriftspråk. Det er derfor ikkje vanskeleg å referere til Wergeland som bokmålets far og ein føregangsfigur, mens Welhaven var den som var bakstreversk og konservativ.

Fin markering
Merkeleg nok er det bokmålsfolket i dagens språkdebatt som i praksis har teke rolla til Welhaven, og som stort sett argumenterer imot Wergeland sine ideal. Språkdebatten i HA i år er på mange måtar ei fin markering av Wergelandsåret. Wergeland og språkdebatten er like aktuell no som på 1800-talet.

Men dagens debatt viser også at mange er like lite tolerante og opne overfor skriftspråket som for over 150 år sidan. Den gongen var det det danske skriftspråket som blei forsvart med nebb og klør, i dag er det bokmålet/riksmålet og til dels nynorsk etter Aasen-normalen som blir forsvart. Talemålsinnslag er fy, og språket skal vere gammaldags og stivt og skal helst ikkje endrast på noko vis.

Vanskeleg å stoppe
Men det er ikkje til å komme bort frå at språket utviklar seg heile tida, akkurat som samfunnet elles utviklar seg. Ein kan sikkert diskutere om all utvikling er til det betre, men nokre utviklingar er vanskeleg å stoppe.

Det er t.d. lite truleg at vi kan stoppe utviklinga «skjere - skar» til «skjere - skjerte» (eller «skjære - skjærte» på bokmål). Ein viking ville kanskje uffe seg over vår uttale av «kyrkje» og «skip»; på same måte reagerer mange eldre i dag på dei unges uttale av «kiosk» og «kino».
Gjennom språknormering og opplæring prøver ein å gjere skriftspråket så stabilt som mogleg. Men det er ikkje like lett å normere og stabilisere talespråket. I staden prøver ein i Noreg å redigere skriftspråket med jamne mellomrom for å fange opp endringar som har skjedd i talespråket. Det er ei vanskeleg og omdiskutert oppgåve. Men kva ein no måtte meine om korleis dette blir praktisert, er det heilt i Wergeland sin ånd å gjere skriftspråket så fleksibelt og naturleg som mogleg. La både bokmål og nynorsk og samfunnet for øvrig vere arenaer for openheit og toleranse.