Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Om vokalar og konsonantar". Hamar Arbeiderblad, 06.05.2011, s. 27. [>pdf av denne artikkelen]
Innlegget er ein kommentar til: Per Johansen: Dialekter, HA, 29.04.2011, s. 28 [pdf av innlegget].
Om vokalar og konsonantar
 

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Per Johansen skreiv i HA 29. april at trønderane kunne uttrykkje seg berre ved hjelp av konsonantar, og eit døme var då den kjende regla: ”æ e i a æ å”. No finst det språk som er mykje meir baserte på konsonantar enn norsk, men det Johansen meinte her, var vokalar og ikkje konsonantar.

Eg har hatt studentar som etter eit heilt semester med grammatikk, og dermed også norsk lydlære (fonologi), ikkje har klart å halde dei to termane vokalar og konsonantar ifrå kvarandre. Dermed er det kanskje ikkje så rart at det er ein og annan ”der ute” som også blandar desse orda; dei er trass alt fremmendord frå latin.

Ei lita hugsehjelp kan vere eit relativt ofte brukt ord som ”vokal” for song eller songstemme og ”vokalist” for songar eller songarinne. Dersom ein tenkjer på operasong, vil ein truleg helst tenkje på laaange tonar, og desse tonane må nødvendigvis syngjast på vokalar, dvs. a, e, i, o, u, y, æ, ø, å. Desse lydane kallar vi på norsk også for ”sjølvlydar”, nettopp fordi dei kan stå åleine og klinge utan nokon annan lyd å støtte seg på. Vokal tyder då også konkret ”klangfull”.

Konsonantar er då dei lydane som ikkje klingar så godt åleine. Når vi skal uttale bokstavar som b, c, d, f osv., vel vi som regel å bruke ein vokal som hjelpelyd for at dei skal kunne klinge. Vi seier altså be, ce, de, ef. På norsk kallar vi konsonantane også for ”medlydar”. Det latinske ordet ”konsonant” tyder ”å klinge saman” (con + sonare). Konsonantane er altså dei lydane som ein uttalar saman med ein annan lyd, nemleg ein vokal. Forstavinga kon- har vi i mange lånord i norsk, t.d. konsekvens, konspirasjon, konfirmasjon, og tydinga til dette vesle ordet er altså ”saman”.

Når det er sagt, så er mange forkortingar, t.d. i sms-språk, baserte på bruk av konsonantar. Det er nettopp fordi ein meir eller mindre automatisk vil lese konsonantane saman med dei tilhøyrande vokalane. Med litt øving kn n drfr ltt ls n tkst utn vklr.