Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”På sporet av Vydra-oteren". Hamar Arbeiderblad, 18.10.2010, s. 25.
[>pdf av denne artikkelen].
På sporet av Vydra-oteren
 

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk
Høgskolen i Hedmark

________________________________________
 

Den 23.9. kunne HA fortelje om HA-redaktøren Per Wiedswang som blei verva av tsjekkoslovakiske KGB, men som var dobbeltagent og samarbeidde nært med norske hemmelege tenester.

Denne historia er spennande nok i seg sjølv. Men det som fasinerte meg personleg mest, var kodenamnet til Wiedswang. Han blei kalla Vydra, som er tsjekkisk for ”oter”. Eitt eller anna dekknamn skal ein jo ha som spion, og ordet ”oter” er vel dekkjande nok for den aktiviteten ein driv med som spion; vanskeleg å få tak i fordi han alltid dukkar under ein stad.

Men for meg som språkforskar var det nokre trekk ved dei to orda ”vydra” og ”oter” som gjorde at forskartrongen min blei vekt. Frå gammalnorsk og germansk veit eg at o og u er to bokstavar/lyder som er svært nære. ”Oter” er jo t.d. ”utter” på svensk. Elles veit eg at y kan vere avleia av u. Eg veit òg at d og t er nesten den same lyden. Det er berre at den eine er stemd, og den andre er ustemd. Så her er det god grunn til å tru at ”vydra” og ”oter” går tilbake til det same grunnordet.

Det gammalnorske ordet for ”oter” var ”otr”. E-en vi har i endinga i dag, er ein såkalla ”svarabhaktivokal”, ein hjelpevokal som kom inn for å gjere uttalen av t + r lettare. Når ein så ser på ”ydr” og ”otr” som ein slags grunnstamme, er ikkje orda ”vydra” og ”oter” mykje ulike lenger. Ifølgje Falk og Torp si etymologiske ordbok finn ein grunnordet som ”udrá-” i sanskrit med tydinga ”vassdyr” eller ”oter”, mens ein i gresk hadde tydinga ”vass-slange” (jf. t.d. den mytiske Hydra). Grunntydinga viser altså til eit dyr som lever i vatnet. Den indogermanske grunnrota var ”udro” for ”vatn”. Ein ser òg fort sambandet til ”hydro”, som er gresk for ”vatn”.

I litauisk har ein ”údra”, mens ein i gammalslavisk hadde ”vydra”. Og her ser ein altså v-en som ein finn i bl.a. tsjekkisk. I spansk har ein ”nutra”. Her er det ein n som har komme inn framfor u-en, mens ein kjenner igjen resten av grunnordet som ”utr”. Det latinske ordet var ”lutra” med ein l, mens moderne italiensk har både l og n, ”lontra”.

I norsk har ein altså ordet ”oter”, mens ein i tysk og engelsk har ”Otter/otter”, og svensk har ”utter” med to t-ar. Forskjellen mellom norsk på den eine sida og tysk på den andre sida er som regel svært systematisk når det gjeld gamle korte vokalar som stod framfor ein enkelt konsonant, i dette tilfelle o og t. I overgangen frå gammalnorsk til moderne norsk blei den korte vokalen som regel forlenga, mens tysk hadde som ”strategi” og forlenge konsonanten. Derfor har vi i dag ord som ”åker” (gno. akr) vs. ”Acker”, ”open/åpen” (gno. opinn) vs. ”offen” eller ”tak” (gno. þak) vs. ”Dach”.

Når vi veit at ”otr” viser til dyret som lever i vatnet, og at ”udro” er grunnordet med tydinga ”vatn”, er det ikkje vanskeleg å sjå den direkte samanhengen vidare. Ei anna indogermansk grunnform var ”uedor/uodor”. Den første lyden vil lett bli uttalt som v, og straks ser ein utviklinga vidare til moderne germanske språk, engelsk: ”water”, norsk: ”vatn/vann”, tysk: ”Wasser”. Og russisk vodka er språkleg sett heller ikkje noko anna enn (litt) vatn. Ordet ”våt” (gmn. vátr) finn også sin naturlege plass i denne samanhengen. Og ein trur òg at ordet ”vinter” (gno. vetr) høyrer heime her og var namnet på den våte årstida.

Det er tydeleg  at ordet ”vinter” opphavleg kom sørfrå/austfrå. Her oppe i nord er vinteren stort sett den kalde årstida. Men den kalde krigen er heldigvis over, og dermed kan otrane vere relativt trygge i sitt våte element uavhengig av sommar eller vinter.