Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Politikk og språkpolitikk”. Hamar Arbeiderblad, 12.01.2010, s. 26.
[Mellomoverskrifter er sette inn av redaksjonen.]
[>pdf av denne artikkelen - nettartikkel på h-a.no]

Slutte å klage over å-/og-forskjellen?

Forskjellen mellom bruken av ”å” og ”og” er eit problem for mange. Eg har til og med norskstudentar som slit med dette.

JENS HAUGAN
førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
DEBATT


Men når ein profesjonell skribent skriv ei overskrift over to sider: ”-Slutt og klag over kulda!” (HA 7.1.), føler eg som norsklærar at eg bør gjere noko for at ikkje ”folk flest” trur det er greitt å bruke ”å” og ”og” om kvarandre.

Dei to orda ”å” og ”og” tilhøyrer to heilt forskjellige ordklassar og har heilt forskjellige grammatiske funksjonar. Ordet ”å” er infinitivsmerket i norsk og tilhøyrer ordklassen ”subjunksjonar”, som tyder at ordet innleiar ei underordna (jf. sub) setning (leddsetning). Ordet ”og” sideordnar (bind saman, jf. con) frasar eller setningar og tilhøyrer ordklassen ”konjunksjonar”. Det er altså heilt forskjellige ord med heilt forskjellige funksjonar, sjølv om dei fleste av oss uttalar orda likt.

Trykklette ord og stavingar er gjerne utsette for lydleg slitasje. Dette er ein av hovudgrunnane til at moderne norsk har endra seg gjennom hundreåra frå urnordisk til gammalnorsk via mellomnorsk til moderne norsk. Det finst enkelte lydar (i skrift bokstavar) som er meir utsette enn andre. Eg kunne komme med mange døme her, men vil konsentrere meg om berre ”å” og ”og”.

Utfordring
Infinitivsmerket ”å” blei uttalt og skrive ”at” i gammalnorsk, dvs. det hadde den same forma som det framleis har i dansk (at skrive) og svensk (att skriva). I islandsk har t-en blitt svekka til
ð (að skrifa), og i norsk har utviklinga altså gått enda lenger ved at lyden forsvann heilt (vi uttaler t.d. vanlegvis heller ikkje t-en i ”huset” og ”barnet” (islandsk húsið og barnið). Ofte vil ei slik ”forsvinning” bli kompensert ved at den føregåande vokalen blir lenga, dvs. a-en blei til ein lang a, som seinare endra seg til å bli uttalt som å.

Konjunksjonen ”og” blei uttalt og skriven ”ok” i gammalnorsk (jf. ”och” i svensk). K-en er ein lyd/bokstav som i mange samanhengar har blitt svekka til g eller eventuelt forsvunne heilt. I norsk står det framleis ein g i skrift, men dei fleste uttaler ikkje denne g-en. Dermed har vi to ulike ord i moderne norsk med lik uttale. Med dette følgjer det ei utfordring når vi skal bruke desse to orda i skrift, sidan skrivemåten ikkje samsvarer heilt med uttalen.

Setninga ”slutt og klag over kulda” gjev strengt teke ikkje noka meining. Orda ”slutt” og ”klag” er formelt sett bydeformer, dvs. imperativ. Dei fortel oss at vi skal gjere noko. Her får vi ikkje vite kva vi skal slutte med, men det står at vi skal klage over kulda. Og det er jo ikkje det journalisten vil formidle til oss. Verbet ”slutte” kan også stå med preposisjonen ”med”. Ein kunne altså teoretisk sett skrive ”slutt med ... og klag over kulda”. Det hjelper oss derimot ikkje vidare med å forstå overskrifta. Men kanskje det hjelper skribenten med å skjønne at det må komme eit anna ord enn ”og”. Ein kunne også prøve å omforme setninga til ”folk skal slutte ...”. Vil ein då kunne skrive ”slutte og klag over kulda”? Det kan ein sjølvsagt ikkje. Ein bør oppdage at ein i alle fall må skrive ”klage”, dvs. ei infinitivsform. Og infinitivsforma skal normal stå saman med infinitivsmerket ”å”, med mindre det står eit modalt hjelpeverb først (skal slutte, vil klage, må fryse, men slutte å klage, begynne å fryse).

Inga unnskyldning
Det å skrive – og spesielt det å skrive på PC – er ein komplisert prosess. Det ser ut til at skriveprosessen først går gjennom ei eller anna form for lydmodul i hjernen før den blir omkoda til bokstavar etter dei skrivereglane ein eventuelt har lært. Det er altså fullt forståeleg at ein skriv ”å” i staden for ”og” og eventuelt omvent. Eg må innrømme at eg av og til har oppdaga slike ”feil” hos meg sjølv i samband med å skrive e-post eller lengre digitale tekstar og ein har mange tankar i hovudet samtidig. Og det er også eit faktum at ein gjerne ser seg blind på sine eigne tekstar. Dette er likevel inga god unnskyldning i samband med feite overskrifter over to sider i ei seriøs avis som går gjennom fleire ledd før den går i trykken. Den 31.12. stod det i ei overskrift på side 4 i HA ”Får dårleg”, og teksten handla om NSB og ikkje om pinnekjøtt.