Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Diagnose: e-språk og i-språk”. Hamar Arbeiderblad, 11.11.2008, s. 32.
[Mellomoverskrifter er sette inn av redaksjonen.]
[>pdf av denne artikkelen - nettartikkel på h-a.no]
Innlegg i den generelle språkdebatten i HA".
[Dei ulike debattinnlegga på h-a.no.]

Diagnose: e-språk og i-språk

Denne gongen skal språkdoktor Haugan fortelje litt om utvortes og innvortes bruk av språk og grammatikk. Meininga er at ein skal kunne sjå dette i samanheng med symptom i språkdebatten, og så bruke det til sjølvdiagnose rundt eigne språkhaldningar.

JENS HAUGAN
førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
DEBATT

 
Eg håpar den trauste hedmarkingen ser den retoriske og humoristiske vinklinga i dette og ikkje tolkar innleiinga som overlegen arroganse. Målet mitt er berre å formidle sider ved språket vårt som angår oss alle.

Det kom fram i språkdebatten i HA i haust at det finst dei som ser på språket vårt som det som står i ein grammatikk og/eller ei ordbok, som er trykt og gjeven ut på eit forlag. Det er noko fast, det kan ikkje utan vidare endrast, og alt språk som ikkje er i samsvar med denne «bibelen», er per definisjon feil. Læraren kan med autoritet og tyngd setje raude strekar under det elevane skriv, og vise til tjukke grammatikkar og ordbøker som gjev han rett i si maktutøving.

Trykt og trygt
Denne typen språk er ikkje berre trykt; det er også noko trygt med det. Det som er stabilt og fast, er trygt på den måten at ein som regel veit korleis ein skal oppføre seg. Dei fleste menneska søkjer system og mønster i ting og føler seg tryggast når verda fungerer etter visse normer og reglar. Når det gjeld skriftspråk, kan ein t.d. sjå dette ved at enkelte synest det er problematisk når ein har valfrie former (t.d. nødvendig vs. naudsynt i nynorsk eller bygde vs. bygget i bokmål). Det kan vere ei mental belastning å måtte ta stilling til fleire alternativ, og det kan rett og slett følast som eit ubehag for nokon, som så kjem til uttrykk som protest og angrep mot dei som ikkje føler dette ubehaget.

Språket i grammatikkar og ordbøker, og språket vi møter elles i samfunnet, er det eksterne språket. Det er utanfor oss sjølv. I grammatikkane og ordbøkene finn ein normert språk. Det tyder at nokon har sett seg ned og blitt einige om kva for ei norm vi skal bruke for fellesspråket. Det er jo klart at mange tusen eller millionar menneske innanfor eit språksamfunn ikkje snakkar heilt likt. Då er det praktisk å samle seg rundt ein skriftnormal. Bokmål og nynorsk er skriftspråk og skriftnormalar, og dei kan lærast ved at ein analyserer systemet bak skriftspråket.

Naturleg språklæring
Dei færraste av oss lærer eit skriftspråk som morsmål. Den naturlege språklæringa går ut på at ein høyrer språket rundt seg, foreldra, sysken, familie, venner, naboar, lærarar osv. (det eksterne språket eller e-språket), analyserer det og gjennom denne prosessen byggjer opp sin eigen språkkompetanse (det interne språket eller i-språket). Språklæring er ein heilt fantastisk prosess sidan hjernen vår er bygd opp slik at vi kan byggje oss eit heilt språksystem på eit relativt lite datagrunnlag. Berre få år gamle kan barn allereie lage og bruke ord og setningar som dei aldri har høyrt før. Det er altså ikkje slik at det er berre det som blir putta inn, som kjem ut igjen. Vi analyserer og konstruerer, og i praksis finst det ikkje berre to språk i Noreg (bokmål og nynorsk); det finst fire og ein halv millionar i-språk i Noreg.

Kvar og ein av oss blir gjennom heile livet utsett for språklege inntrykk, som vi analyserer og bruker til å justere vår eigen interne grammatikk. Språkendringar skjer ofte ved at ein reanalyserer språklege data, dvs. at ein tolkar det eksterne språket på ein ny måte. Når dei fleste norske dialektane i dag bruker ei objektform (t.d. dem/dom/døm av norrønt þeim) som subjektsform (dei/de av norrønt þeir), er det fordi objektforma reint kvantitativt førekom oftare; og då det norrøne kasussystemet etter kvart gjekk i oppløysing, blei grammatikken omstrukturert. Dette skjer på individnivå før det gjev seg utslag på samfunnsnivå og dermed blir synleg i større samanhengar og så i offisielle grammatikkar og ordbøker.

Nye generasjonar
Når mange eldre menneske klagar over at språket forfell, og at ungdommane snakkar slurvet og stygt, er dette eit generelt fenomen som følgjer med alle nye generasjonar av språkbrukarar, nettopp fordi kvar generasjon må lage sitt eige i-språk på nytt på grunnlag av e-språket rundt seg. Grammatikkar, ordbøker og undervisning er med på å stabilisere fellesspråket med alle normeringane. Men sidan språket har sin viktigaste funksjon i munnleg kommunikasjon, vil skriftnormering sjeldan kunne stoppe analysar og reanalysar i talemålet. Derfor har vi mange dialektar, sosiolektar og individuelle variantar av talespråk, som så igjen kan finne vegen til skriftspråket.

Når den eine synest at ordforma eller formuleringa til den andre er stygg eller upassande, er det derfor ikkje nødvendigvis fordi den er feil i forhold til ei offisiell, felles, ekstern norm, men kanskje først og fremst fordi den bryt med det individuelle språket til den som dermed føler «feilen» på kroppen. Når ein er i stand til å diagnostisere sine eigne preferansar i forhold til språk, vil ein forhåpentlegvis også vere i stand til å ha eit større perspektiv på språk og språkbruk, og dermed også ha større respekt for variasjon og mangfald. Kvar og ein av oss representerer ein del av dette mangfaldet gjennom i-språket vårt.