Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Språket og avisenes makt”. Hamar Arbeiderblad, 03.03.2009, s. 4.
[Mellomoverskrifter er sette inn av redaksjonen.]
[>pdf av denne artikkelen - nettartikkel på h-a.no]
Innlegg i den generelle språkdebatten i HA".

Språket og avisenes makt

Nokre lesarar la kanskje merke til at eg skreiv det førre innlegget mitt på bokmål igjen (17. februar). Men dei færraste har nok tenkt over rettskrivinga i innlegget.

JENS HAUGAN
førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
DEBATT

 
Når det gjaldt artikkelen min om «skutt og drept», følte eg at det passa å skrive den på bokmål, bl.a. fordi eg tok utgangspunkt i mediespråket, som utan tvil er svært bokmålsdominert. For det andre er eg prinsipielt interessert i språk og kommunikasjon, og det å skrive i avisa er ei kommunikasjonsform som fungerer best dersom det finst nokon som faktisk les det ein skriv.

Det er ikkje til å komme bort ifrå at nokon ikkje les avisinnlegga mine fordi dei stort sett er skrivne på nynorsk. Å gå ut ifrå at alle les bokmål og nynorsk like lett, er ein idealistisk tanke, som ein nok aldri blir ferdig med å diskutere. Men det er ei anna sak.

Språket er viktig
Jobben min går bl.a. ut på å undervise studentar i å kunne bruke norsk munnleg og skriftleg og å ha ei viss forståing av språksystemet (grammatikk) og språkhistoria (samanhengen med gammalnorsk, nabospråka, dialektane). Når eg vel å skrive i avisa, er det fordi eg meiner at språket vårt er ein så viktig del av individet og storsamfunnet at ein bør reflektere over det så ofte som mogleg og i så mange ulike samanhengar som mogleg. Ei kvar form for debatt er bra fordi ein blir utfordra på sine eigne standpunkt og ser ting i eit større perspektiv.

Det eg har på hjartet i dag, dreier seg igjen om valfridom, demokrati og respekt for individet. Då eg diskuterte dette i tidlegare innlegg, dreidde det seg først og fremst om retten til å kunne velje mellom å bruke bokmål og nynorsk når ein ville uttrykkje seg skriftleg. Men eg argumenterte også for å kunne bruke heile spekteret i ord- og formtilfanget som dei to skriftspråka våre tilbyd oss.
Av ein eller annan grunn ser det ut til at folk på «bokmålsida» reagerer relativt sterkt når nokon bruker såkalla «bokmålsord» i nynorsk. Bokmålet er på mange måtar mykje meir ope når det gjeld ordtilfang og skrivemåtar - i teorien.

Sidestilte former
Reint teoretisk kan ein skrive både kastet og kasta og boken og boka på bokmål. Det er såkalla sidestilte former, og det er fritt fram for alle å bruke desse formene i alle tenkjelege samanhengar. Likevel er det ein tendens til at mange føretrekkjer dei dansk-norske formene.

Av ein eller annan merkeleg grunn er det framleis slik at mange innbiller seg at a-endingar er «fy» i bokmål. Avisredaksjonane er ofte med på å oppretthalde ei viss normering i den retninga.

Avisene
Men den offisielle normeringa av skriftspråka våre har ikkje avisene noko med. Det kan òg nemnast at den enkelte av oss - heller ikkje avisene - i alle samanhengar treng å ta omsyn til dei offisielle ordlistene. Det finst bl.a. også avisredaksjonar som bruker riksmål istf. bokmål, sjølv om riksmål ikkje er eitt av dei to offisielle skriftmåla våre.

Aviser vil elles også kunne differensiere normeringa av språket i forhold til innhaldet. Politisk stoff vil ofte innehalde færre a-endingar enn stoff om sport og ungdom. A-endingane blir nok oppfatta som meir folkelege og kanskje ungdommelege.

Eit overgrep
Det er éin ting at avisene pålegg dei tilsette å skrive etter ei viss norm; det er ei heilt anna sak når avisene går inn i tekstane som blir sende inn til debattspalter og såkalla «ordet fritt». Avisredaksjonane kan velje å ikkje ta inn visse innlegg, og dei kan velje å korte ned innlegg. Det er også akseptert at avisene sett inn mellomoverskrifter utan å konferere med innsendarane. Men å gå inn i rettskrivinga til dei som sender inn innlegg, kan til ein viss grad oppfattast som eit overgrep.

Eg har brukt mykje tid på å argumentere for at ein skal kunne bruke dei rike moglegheitene som ligg i dei to skriftspråka våre, til å formulere seg på eit personleg og dialektnært språk. Avisinnlegga mine demonstrerer dette både når eg skriv på nynorsk, og når eg skriv på bokmål.

Endrar ordformene
Når eg skriv på nynorsk, er det ingen i avisredaksjonen som rettar på språket mitt - ikkje ein gong når eg faktisk skriv feil. Men når eg skriv på bokmål, går HA inn og endrar mange av ordformene mine til meir konservative former, sjølv om alle formene eg bruker, er tillatne etter Bokmålsordboka: stod > sto, mi erfaring > min erfaring, betydninga > betydningen, forma > formen. Men dette er ikkje gjort heilt konsekvent, ein finn t.d. også partisippforma og ordforma i teksten min.

HA demonstrerer kor viktig det er med kunnskap om språk. Her har ein gått inn i ein tekst skrive av ein såkalla «språkvitar» og «retta» han til å bli språkleg inkonsekvent og til å innehalde ein språkpolitisk bodskap som ikkje var der frå før. Det står ingen stad at teksten har blitt redigert av redaksjonen.
I praksis er dette meiningsmanipulering og viser på den måten at samfunnet treng personar med kompetanse i bruk av språk og kommunikasjon. No er dette ei relativt harmlaus sak i den store samanhengen. Men kanskje ein liten tankevekkjar?