Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Om språk og argumentasjon”. Hamar Arbeiderblad, 02.05.2008, s. 40.
[Mellomoverskrifter er sett inn av redaksjonen.]
[>pdf av denne artikkelen - >pdf av artikkelen som er utgangspunktet for dette innlegget (Ørbæk: Om kommunister, sosialister og språklig finkultur).]

Om språk og argumentasjon

No har eg jo nettopp diskutert eit innlegg til Bjørn Kristen Ørbæk (HA 29.04.). Men så kom han med eit nytt innlegg berre få dagar seinare.

JENS HAUGAN
førsteamanuensis i norsk, Høgskolen i Hedmark
________________________________________
DEBATT

Hovudbodskapen i det eg har lese av Ørbæk så langt, er stort sett – sagt litt forenkla – at riksmål er den beste og reinaste varianten av norsk skriftspråk, og at liberalt bokmål, nynorsk, samnorsk og dialektane er ueigna som variantar av norsk i offisielle samanhengar.

Språkleg mangfald
Eg ønskjer ikkje her å argumentere for den eine eller den andre varianten av norsk skriftspråk. Eg står for eit syn som tillèt språkleg mangfald, og som gjer det mogleg å differensiere i ulike stilnivå. Eg vel å skrive igjen fordi språk og kommunikasjon er mitt fag, og fordi Ørbæk sine innlegg kan brukast som døme på korleis nokon prøver å påverke andre med lettvinte og populistiske argument. Dei fleste vil jo ”kjøpe” argumenta utan å sjekke dei, og det er ofte lett å vere einig i konklusjonar som byggjer på slike argument. Men som forskar og naturleg nysgjerrig blir eg jo sjølvsagt interessert i korfor nokon har eit visst standpunkt, og korleis ein argumenterer for sitt syn.

Stalin
Ørbæk sitt innlegg i HA 28.04. har overskrifta ”Om kommunister, sosialister og språklig finkultur”. Det er i seg sjølv ei interessant samanstilling av ord. Når ein kjenner til Ørbæk sitt politiske syn, vil ein tolke sosialistar og finkultur som openberre motsetnader, men så dukkar Stalin opp i teksten som eit argument mot samnorsk.
     Ørbæk skriv at eit nytt, folkeleg skriftspråk, eit slags ”samrussisk” blei stoppa av Stalin, som ”i sin ungdom hadde tumlet med det russiske høyspråk og drømt om å bli poet”. Her kan ein sjå parallellar til Ørbæk sitt førre innlegg, der han sjølv gav uttrykk for å drive med denne ”beskjedne hobbykunst”. Stalin skal ha meint at ”kun det beste var godt nok for det russiske folk”, og det russiske språket var ”et glimrende språk for tenkning og diktning, en finkultur som måtte komme hele det russiske folk til gode”. Alt dette framstiller Ørbæk som svært positivt for så å kontrastere det mot ”våre hjemlige sosialister”, etterfølgt av ord med negative konnotasjonar.

Samnorsk
Det er Koht og ”hans kumpaner” som ville lage eit nytt skriftspråk på norsk folkemåls grunn – ”det vil si at vår tradisjonelle skriftkultur skulle erstattes av samnorsk, et blandingsspråk av dialekter, nynorsk og bokmål”. Ørbæk viser så til Nasjonal samling under krigen, som nok ”alle” utan vidare vil godta som eit generelt argument mot alt, og samnorsk blei ”tredd nedover hodet på befolkningen til stor skade for utviklingen av stringent språk- og stilfølelse hos den oppvoksende slekt”.
     Kommunistane kjem godt ut sidan dei gjekk imot samnorsklinja, mens Arbeiderpartiet blir stilt i eit dårleg lys; dei har jo ”i alle år latt seg styre av en hard linje av innbitte målfolk”. Elles er det uttrykk som ”statlig tvangsdirigering” og ”den udemokratiske Målloven av 1980”, ”en upopulær tvangstrøye for majoriteten av nordmenn, skoleelever og innvandrere”. Ørbæk finn det vanskeleg å få ”solide Ap-folk til å skjønne hva som best for vanlige folk”, og han avsluttar med at ”uvitenheten er for stor, likegyldigheten utbredt og stopperne mange”.

Eit klart fiendebilete
Vi får eit klart ”fiendebilete”, og vi får ein del generelle argument som ein lett kan vere einig i. Men kva skjer når vi prøver å sjekke hovudpåstanden i Ørbæk sitt innlegg? Moderne russisk språk er eit glimrande språk for tenking og dikting som kjem heile det russiske folket til gode, mens det i praksis berre er riksmålet i Noreg som kan fylle den same finkulturelle funksjonen som moderne russisk.
     Eg måtte jo forske litt om russisk språkhistorie og fann då ein artikkel av Stalin om språkvitskap og marxisme i Pravda, 20. juni 1950.

Tene klassane
Det er tydeleg at Stalin meinte at nasjonalspråket skulle tene alle klassane, og at alle variantane av språket, dialektar, sosiolektar, ulike stilnivå, var ein manifestasjon av sjølve nasjonalspråket. Stalin ville ikkje ekskludere nokon variantar, og eit språk ville sjølvsagt endre seg over tid i takt med den tekniske og kulturelle utviklinga.
     Elles fann eg ut at ein ser på Pusjkin som grunnsteinen i utviklinga av russisk språk og litteratur, og eg ser parallellar til vår eigen Henrik Wergeland. Pusjkin trekte inn munnleg språk og laga mange nye ord, og han skreiv i alle dei ulike sjangrane; han viste altså språkleg mangfald og stilistisk breidd. Pusjkin avviste arkaisk grammatikk og vokabular, såkalla høgstil, til fordel for grammatikken og ordtilfanget i det talte språket. I rest my case…

Rikt språk
Som eg skreiv i mitt førre innlegg, ein vil fort møte seg sjølv i døra når ein diskuterer språk og språkpolitikk i Noreg . Men skal ein byggje opp ein god argumentasjon for eller imot noko, bør ein sjekke kjeldene sine. Uansett vil eg takke Ørbæk for at eg på denne måten fekk lære litt meir om russisk språkhistorie, og elles vil eg oppmode alle som vel å lese eller skrive innlegg om språk- og språkpolitikk, til å lese og skrive så mykje som mogleg. Språk er til for å brukast, og norsk er eit svært rikt språk med mange uttrykksmoglegheiter.