Dr. Jens Haugan, Noreg/Norway/Norwegen
mail AT jenshaugan.com - www.jenshaugan.com/publications/
[online article]

Publisert som / Printed as: ”Mer [sic!] om søre og søndre”. Gudbrandsdølen Dagningen, 29.01.2011, s. 45.  [>pdf av denne artikkelen]
Artikkelen er ein kommentar til Harald Nilsen: Nordre - Søre (Søndre)?, GD 11.01.2011, s. 39 [>pdf].

Meir om søre og søndre
________________________________________

JENS HAUGAN
Førsteamanuensis i norsk
Høgskolen i Hedmark
________________________________________
 

Harald Nilsen prøvde i GD 11. januar å forklare orda nordre, søre og søndre. Men forskjellen mellom orda søre og søndre blei ikkje eigentleg forklart.

Nord og sør svarer i gammalnorsk til norðr og suðr. Begge orda endar på ðr. Ein skulle derfor vente at orda oppførde seg heilt likt. Men det gjer dei altså ikkje. Endinga r i gammalnorske substantiv og adjektiv markerte som regel hankjønn og høyrer derfor i dei fleste tilfella ikkje med til sjølve stammen av ordet.

Komparativ (t.d. moderne norsk grøn - grønare) blei i gammalnorsk laga ved å leggje til –ar for adverb pluss eventuelt eit personbøying for adjektiv. Den adjektiviske og den adverbiale komparativforma for suðr var ulike i gammalnorsk. Adjektivet var syðri, dvs. med i-omlyd u > i og bortfall av a pga. samandraging; mens adverbet faktisk var sunnar.

Det fanst ei rekkje lydreglar i gammalnorsk. Lydkombinasjonen nt blei t.d. ofte til tt. Derfor har vi binde – batt (istf. bant) i nynorsk, og i mange dialektar seier ein bitte/bette istf. binde. Ein kanskje litt merkeleg lyderegel i gammalnorsk gjorde at nn + r blei til lydkombinasjonen ðr (jf. også mann + r = maðr). Utgangspunktet for både søndre og søre er altså opphavleg sunn-.

Sunn + r blei til suðr, mens sunn + ar(i) kunne bli sunnar- eller syðr-, alt etter om ein fekk samandraging og i-omlyd eller ikkje. I neste omgang kunne ein få senking av y til ø, og på vegen til moderne norsk fall også gjerne stungen d bort dersom den ikkje blei til d. Den direkte utviklinga av syðri til moderne norsk blir altså søre (mens svensk har södra med d for ð). Gammalnorsk sunnan, sørfrå, blei til sønna i moderne norsk. Ein ser altså at dei to formene med syd- og sunn-/sønn- tidleg konkurrerte i tyding og bruk.

At ein med tida utvikla forma søndre må nok forklarast med at ein etter kvart ikkje lenger visste om ð-en var ein del av ordet eller ikkje, spesielt sidan orda norðr og suðr gjerne førekom i same kontekst. Når ein hadde både suð- og sunn-, kunne ein i neste omgang få sundr og dermed også søndr, og det er altså forklaringa på dei to formene vi har i moderne norsk. Når Nilsen finn søndre meir poetisk, har dette kanskje noko å gjere med at den forma var meir frekvent i skrift gjennom dansketida.