I Forskerforum nr. 8, 2010, s. 10 kunne ein lese ein liten notis om at eg blei beden av arbeidsgjevaren om å ikkje skrive kronikkar i arbeidstida. Saka blei dekt litt meir utførleg på nettsidene til Forskerforum, men ikkje på ein slik måte at dette skapte debatt. Etter å ha fått ein del støttande kommentarar på e-post frå akademikarar rundt omkring i landet, meiner eg at temaet bør takast opp igjen. Kronikkskriving for fagleg tilsette i forskings- og utdanningssektoren er som regel det same som offentleg fagskriving, og det er viktig at slik fagskriving blir diskutert og vurdert ut ifrå fleire ulike perspektiv.  

Den eine sida som vi som vitskapleg tilsette må forhalde oss til, er at vi skal generere publikasjonspoeng for arbeidsgjevaren. Publikasjonspoeng har blitt «oppfunne» for å kunne ha eit nokolunde realistisk mål på kva vi som forskarar «produserer». Realistisk tyder i denne samanhengen helst kva det er realistisk å kunne telje. Her tenkjer ein ikkje berre kvantitet, men òg kvalitet. Uansett kva ein måtte gjere av fagleg arbeid, er det berre publikasjonskanalar med tildelte poeng, som er teljande i dette systemet. Dette inneber at ein berre blir telt som fagleg produserande når ein får trykt noko som er godkjent i forhold til poengsystemet. Såkalla populærvitskapleg skriving er noko ein kan eller eventuelt skal gjere i etterkant av «skikkeleg» fagleg arbeid. Dette er ikkje noko som nokon får utteljing for, verken arbeidsgjevaren eller den vitskapleg tilsette. Men alle er som regel likevel einige om at det er viktig med formidling.

Når det akademiske året er omme og status skal gjerast opp, er det avlagte studiepoeng og produserte publikasjonspoeng som er det som interesserer arbeidsgjevaren. Dette har òg to sider. På den eine sida er det publikasjonspoenga som er det viktigaste. Dei gjev status i forhold til andre utdanningsinstitusjonar. Men på den andre sida er det klart at det er avlagte studiepoeng som er den største inntektskjelda for høgare utdanningsinstitusjonar. Reint praktisk ville det altså lønne seg å satse på å produsere fleire studiepoeng i staden for å satse på vitskapleg godkjende publikasjonar. Likevel blir ein som tilsett først og fremst målt ut ifrå publikasjonspoeng og ikkje ut ifrå kor god undervisning – og dermed studiepoeng – ein leverer. Meritterande er undervisning uansett ikkje. Ein får ikkje noka form for opprykk i systemet ved å vere ein god lærar. Det lønner seg i praksis heller å nedprioritere studentane og satse på skriving. Dette er sjølvsagt eit paradoks all den tid utdanningsinstitusjonane driv med både undervisning og forsking, og forskingsdelen for dei fleste er ein mindre del av stillinga enn undervisningsdelen.

Dei fleste av oss såkalla vitskapleg tilsette i høgare utdanning har ein undervisningsdel og ein forskingsdel i stillinga si. I gamle dagar var det ca. 50-50 fordeling, mens det no er meir vanleg å ha eit marknadsperspektiv på forskingsdelen. Den som ikkje klarer å produsere publikasjonspoeng, får mindre eller ingen FoU-ressurs. Og når ein først har fått redusert FoU-ressursen sin, blir det vanskelegare å få han tilbake på grunn av enda mindre tid. Dette er eit openbert problem, som fleire og fleire slit med. Ei anna side ved dette er at ein kan føle seg som annanrangs tilsett når ein først har blitt «straffa» med redusert FoU-tid. Dette kan føre til at mange mistar motivasjonen til å skrive, og det er lettare å godta status quo som ordinær lærar ved ein høgare utdanningsinstitusjon, i staden for å prøve å strekkje seg så godt ein kan i begge (alle) retningane.

Enda eit perspektiv ved situasjonen er at leiinga/administrasjonen gjerne har eit inntenings- og teljeperspektiv på FoU mens ein samtidig ikkje har forståing for at det ikkje berre er å skrive litt no og då innimellom all undervisning og andre arbeidsoppgåver. Dei fleste forskarane treng samanhengande tid til å kunne skrive lengre artiklar. Som regel må ein også lese svært mykje før ein kjem til sjølve skriveprosessen. Når ein ikkje finn tid til å lese ferdig det ein treng av bakgrunnsstoff, får ein i alle fall ikkje tid til å komme i gang med skrivinga. Det er gjerne slik at arbeidsåret går mens ein håpar på at det skal dukke opp ei opning. Og når ein først ser ei veke eller to på kalenderen der det ville vere mogleg å skrive litt, har ein kanskje opparbeidd så mykje avspasering at ein må velje mellom å ta fri og å skrive og eventuelt donere overtida til arbeidsgjevaren. Det er jo lenge sidan ein fekk julegratiale. No er det kanskje heller dei tilsette som vel å gje tida si til arbeidsgjevaren mot å få ein klapp på skuldra for å ha produsert eitt eller to publikasjonspoeng.

Framleis snakkar eg berre om pengar og poeng. Men kva er eigentleg fagleg skriving? Og korfor er det slik at skriving utanfor godkjende kanalar ikkje er like akseptert som ein del av det faglege arbeidet ein driv som tilsett ved ein forskings- og utdanningsinstitusjon?

Mitt fag er norsk, og eg arbeider først og fremst innanfor grammatikk. Eg er svært oppteken av å gje studentane mine den best moglege undervisninga ut ifrå mine eigne og studentane sine føresetnader. Norsk er eit fag som i større grad enn mange andre fag er «ubiquitous», allestadsnærverande. Dette er eit fint ord som gjer seg svært godt i EU-søknader og elles når ein prøver å legitimere søknader om pengestøtte. Som ein av dei som har utdanna seg til å bli ein slags forvaltar av norsk språk, ser eg på det som eitt av ansvarsområda mine å dele fagkunnskapane mine med folk også utanfor akademia. Eg er statstilsett, og eg er éin av dei som har kompetanse til å uttale seg og gje råd om språklege spørsmål.

Men er det ein skriv utanfor poenggjevande kanalar, mindre fagleg kvalifisert? Er det slik at ein lege berre gjer godt fagleg arbeid når han sit på eit legekontor, mens det ikkje tel om han hjelper ein person som skada seg når legen ikkje er på jobb og skriv rapportar og rekningar? Problemet er at ein ikkje kan telje og kontrollere det som skjer utanfor den offisielle samanhengen. Men dette problemet er først og fremst relevant for dei som vil eller må telje av ein eller annan grunn. Som forskarar og formidlarar har dei fleste av oss først og fremst ein indre motivasjon ut ifrå faget vårt, og ikkje fordi vi ønskjer å tene pengar eller å bli telte.

Når eg skriv kronikkar, skriv eg som regel ut ifrå tema som eg har med meg ifrå undervisninga mi. Eller eg tek språklege tema eg har diskutert i ein kronikk, tilbake til studentane mine og gjer stoffet til gjenstand for undervisninga. Ut ifrå mitt perspektiv er dette det ideelle vekselbruket i eit fag som norsk, der eg blant anna arbeider med språkbruk, skriving, grammatiske spørsmål, språkhistorie, forholdet mellom hovudmål og sidemål og språkhaldningar. Studentar som utdannar seg innanfor norskfaget, skal blant anna også opparbeide ein kompetanse i å kunne delta i samfunnsdebattar der kunnskapar om språk er viktig. Det er svært få studentar på grunn-nivå som les vitskaplege artiklar. Det er lettare å få studentane til å lese om språklege tema i avisa. Dette er nært og relevant for dei. Det er også lettare for meg som førelesar å vere eit fagleg førebilete for studentane når eg demonstrerer behovet for språkleg kompetanse rett utanfor auditoriet der studentane og folk flest faktisk er. Det er svært få som ville lese ein artikkel om gammalnorsk syntaks i eit fagtidsskrift, mens det kan vere fleire tusen som les og lærer om grammatikk når eg vel ein meir tilgjengeleg publikasjonskanal.

Måten å presentere stoffet på i ein kronikk samanlikna med ein vitskapleg artikkel er også meir direkte relevant i forhold til det fagdidaktiske perspektivet, som jo dominerer kvardagen til dei fleste av oss som driv med både undervisning og forsking. Det er undervisninga som kjem først, og det er forskinga som er salderingsposten. Slik er realiteten for dei fleste, uansett om ein skulle ønskje at det var annleis. Førelesarane må gjere unna undervisninga og så håpe at dei har tid og overskot igjen til å kunne forske. Administrasjonen på si side fordeler FoU-tid etter at undervisningsbehovet er dekt. Når ein skal spare pengar, reduserer ein FoU-delen. Det er slik systemet er i praksis.

Skal ein så hindre dei som faktisk ønskjer å skrive fagrelatert, i å gjere dette ved å fordømme all skriving som ikkje er rein forsking, som noko ein skal gjere utanfor arbeidstida? Er det ikkje betre å delta i utviklinga av faget sitt på mange ulike arenaer enn å ikkje skrive i det heile når ein ikkje har nok samanhengande tid til å skrive poenggjevande artiklar? Dette temaet er nok aktuelt for mange innanfor forskings- og utdanningssektoren. Er det slik at det eg skriv her og no, burde skrivast utanfor arbeidstida? Skal der vere slik at alt som ikkje kan teljast og målast direkte og som gjev økonomiske resultat, er noko akademikarane må drive med utanfor den ordinære jobben? – Eit anna spørsmål er korleis ein skal definere tida utanfor jobben. Dei fleste eg kjenner, les til dømes faglitteratur i «fritida». Men dette kan ikkje målast og er ikkje synleg på nokon måte. Dermed er det heller ikkje noko heitt debatt-tema. Ein akademikar vil nok meine at ein alltid er på jobb uansett kvar ein er.

Kanskje arbeidsgjevarane burde bli litt flinkare til å sjå inntektene i eit større perspektiv. Dersom ein reknar reklameverdi i form av pengar det kostar for spalteplass i aviser og tidsskrift, ville ei halv- eller heilside med stoff frå den forskings- og utdanningsinstitusjonen ein representerer, faktisk vere verd mykje meir enn 60 avlagte studiepoeng eller to publikasjonspoeng. Men det er klart, desse «pengane» kan ikkje teljast konkret, og dei kjem ikkje som friske pengar inn i systemet. Det hadde likevel vore fint om ein kunne få litt meir respekt og aksept for fagskriving og fagdidaktikk i det offentlege rom som ein del av det naturlege arbeidet til ein statstilsett som driv med både undervisning og forsking og forvalting av eit fag på vegner av utdanningssamfunnet.